Στη διάλεκτο του μάνατζμεντ ο όρος «σκοτεινή ηγεσία» (dark leadership) αναφέρεται σε εγωιστικούς και αλαζονικούς τρόπους διοίκησης, που διαβρώνουν σαν σαράκι το εργασιακό περιβάλλον.
Είτε μας αρέσει είτε όχι, οι όροι «τοξικός» και «τοξικότητα» έχουν καθιερωθεί στην καθομιλούμενη, για να περιγράψουν κάθε τι που μας φαίνεται αρρωστημένο, ποταπό και απωθητικό.
Έτσι, αν γκουγκλάρει κανείς «τοξικό αφεντικό» θα βρει δεκάδες άρθρα για το πώς να αναγνωρίσει τα σημάδια ενός προϊστάμενου, διευθυντή ή ενδιάμεσου, που έχει περάσει στην «σκοτεινή πλευρά της ηγεσίας».
Τοξική προσωπικότητα και σκοτεινή ηγεσία
Πριν ανακαλυφθεί ο όρος «τοξικός» για πάσα νόσο, αρκούμασταν σε πιο απλούς χαρακτηρισμούς. Το αφεντικό μπορεί να ήταν κακό, άδικο, στριμμένο, σπαγγοραμένο ή όλα τα άλλα κοσμητικά επίθετα που χρησιμοποιούνται σε τέτοιες περιπτώσεις.
Καθώς όμως η τέχνη της διοίκησης επιχειρήσεων και της διαχείρισης ανθρώπινου δυναμικού προοδεύει, οι ορολογίες του παρελθόντος δεν αρκούν. Πλέον οι ηγέτες, διευθύνοντες σύμβουλοι, ανώτερα στελέχη, μάνατζερ, διαβάζουν εγχειρίδια, ενημερώνονται, παρακολουθούν σεμινάρια σωστής και αποτελεσματικής διοίκησης.
Το περιοδικό Fortune την αποκαλεί «φωτεινή πλευρά της ηγεσίας» – σε αντίθεση με τη «σκοτεινή πλευρά». Ωστόσο, νέα μελέτη που δημοσιεύθηκε στη επιστημονική επιθεώρηση Journal of Management Studies, υποστηρίζει ότι τα πράγματα δεν είναι ακριβώς άσπρο-μαύρο, επιχειρώντας να συμφιλιώσει τις θεωρίες περί «σκοτεινής» και «φωτεινής» ηγεσίας. Για παράδειγμα, κάνει λόγο για «υπερβολική θετικότητα», που μπορεί να οδηγήσει στο αντίθετο αποτέλεσμα, και να αποδειχθεί αντιπαραγωγική και αναποτελεσματική. Αντίθετα, ηγέτες που κινούνται σε ιδιαίτερα ανταγωνιστικά περιβάλλοντα, μπορεί να χρειαστεί να επιδείξουν χαρακτηριστικά «σκοτεινής ηγεσίας» για να εμπνεύσουν σεβασμό ή να φέρουν αποτελέσματα.
Η σκοτεινή τριάδα της προσωπικότητας
Η «σκοτεινή ηγεσία» είναι ένας όρος που συνδέεται με την ψυχολογική θεωρία της «σκοτεινής τριάδας» της προσωπικότητας. Δεν πρόκειται για δόκιμη κλινική διάγνωση, αλλά για ένα νεολογισμό που διαδόθηκε γρήγορα στην εκλαϊκευτική – ποπ ψυχολογία. Τα τρία γνωρίσματα της σκοτεινής προσωπικότητας είναι ο ναρκισσισμός, ο μακιαβελισμός (από τον συγγραφέα του Ηγεμόνα Νικολό Μακιαβέλι) και η ψυχοπάθεια. Με την έννοια της ψυχοπάθειας η θεωρία της «σκοτεινής τριάδας» αναφέρεται σε συμπεριφορές που δείχνουν έλλειψη ενσυναίσθησης και εγωκεντρισμό και μπορεί να συνδυάζονται με υψηλή ευφυία, γοητεία και ικανότητες χειραγώγησης. Στην περίπτωση αυτή ο όρος ψυχοπάθεια χρησιμοποιείται ως εναλλακτικός της κοινωνιοπάθειας ή της αντικοινωνικής διαταραχής προσωπικότητας.
Η θεωρία της «σκοτεινής τριάδας της προσωπικότητας» έχει δεχθεί κριτική ως υπεραπλουστευτική και επιστημονικά ελεγχόμενη. Παραμένει ωστόσο εξαιρετικά δημοφιλής και βρίσκει εφαρμογή σε πολλά πεδία.
Μήπως είμαι τοξικός ηγέτης και δεν το ξέρω;
Nέα ανάλυση, που δημοσιεύθηκε στο αγγλικό ψηφιακό περιοδικό Raconteur, το οποίο ειδικεύεται σε εργασιακά θέματα, επιχειρεί να πάει τη θεωρία του «σκοτεινού ηγέτη», ένα βήμα παραπέρα.
Η δρ Sinem Bulkan, καθηγήτρια στο Ηenley Business School του Reading University, δίνει συμβουλές για το πώς να διακρίνουμε έγκαιρα τα πρώιμα προειδοποιητικά σημάδια μιας τοξικής ηγετικής συμπεριφοράς. Παράλληλα προτείνει λύσεις στα στελέχη επιχειρήσεων, πώς να αναγνωρίσουν τέτοιες συμπεριφορές στον εαυτό τους και πώς να τις διαχειριστούν.
Προειδοποιητικά σημάδια
Η σκοτεινή ηγεσία ξεκινά συχνά με λεπτές αλλαγές στη συμπεριφορά. Μικροδιαχείριση και υπερβολικός έλεγχος που καταπνίγουν την αυτονομία. Έλλειψη διαφάνειας που γεννά σύγχυση και δυσπιστία. Συναισθηματική αποστασιοποίηση που αποδυναμώνει τις σχέσεις και το ηθικό των υπαλλήλων. Μετάθεση ευθυνών που υπονομεύει την αξιοπιστία και την ψυχολογική ασφάλεια.
Οι παραπάνω συμπεριφορές μπορεί να φαίνονται ασήμαντες αν τις δούμε μεμονωμένα. Όλες μαζί όμως μπορούν να σηματοδοτήσουν την εκτροπή της ηγεσίας. Τα διευθυντικά στελέχη που αναγνωρίζουν αυτά τα μοτίβα νωρίς –είτε στον εαυτό τους είτε στους άλλους– μπορούν να δράσουν άμεσα, πριν η τοξικότητα παγιωθεί στην εργασιακή κουλτούρα.
Γιατί τα πράγματα δεν είναι άσπρο μαύρο
Οι περισσότεροι ηγέτες έχουν τόσο εποικοδομητικά όσο και καταστροφικά χαρακτηριστικά. Το κλειδί για να κρατήσετε τα καταστροφικά χαρακτηριστικά υπό έλεγχο είναι να τα διαχειρίζεστε με τρόπο που μεγιστοποιεί τη θετική επιρροή και ελαχιστοποιεί τη βλάβη.
Τα θετικά χαρακτηριστικά ηγεσίας, όπως η ενσυναίσθηση, η αυτονομία, η δικαιοσύνη, η αναγνώριση της συνεισφοράς, η προσαρμοστικότητα και η ηθική ακεραιότητα, καλλιεργούν ισχυρή δυναμική στην ομάδα και εμπνέουν εμπιστοσύνη.
Αντίθετα, τα ανεξέλεγκτα αρνητικά χαρακτηριστικά, όπως η επιθετική συμπεριφορά, η αλαζονεία, η τάση να αποδίδονται ευθύνες στους άλλους, η ανειλικρίνεια, η αμυντική στάση, η εστίαση στα ανθρώπινα λάθη, η μικροδιαχείριση, η μεγαλομανία και η ψυχολογική βία, μπορούν να υπονομεύσουν τη συνοχή στο χώρο εργασίας και να οδηγήσουν σε δυσλειτουργικές δυναμικές εξουσίας.
Ο Τραμπ ως «τοξικό αφεντικό»
Ο πρόεδρος των ΗΠΑ Ντόναλντ Τραμπ αναρριχήθηκε στην εξουσία με το προφίλ του «ισχυρού ηγέτη», που μπορεί να συσπειρώνει οπαδούς γύρω από σαφείς στόχους (Make America Great Again) και να φέρει αποτελέσματα. Όμως όπως αποδείχθηκε, και όπως αναγκάστηκαν να παραδεχθούν ακόμα και μετανιωμένοι ψηφοφόροι του, η πυγμή και η αυτοπεποίθηση δεν ήταν παρά αλαζονεία, μεγαλομανία και αυταρχισμός.
Όσο μεγαλύτερη είναι η πιθανότητα ένα άτομο να είναι ναρκισσιστής, τόσο μεγαλύτερη είναι η και η πιθανότητα να εμπλακεί σε μοτίβα «σκοτεινής ηγεσίας». Όταν οι ηγέτες επιδεικνύουν καταστροφική συμπεριφορά, οι παρατηρητές συχνά καταλήγουν να τους χαρακτηρίζουν ως ναρκισσιστές ή ψυχοπαθείς, όπως αντανακλάται στα σχόλια των μέσων ενημέρωσης για προσωπικότητες όπως ο Τραμπ.
Ο ρόλος της αυτογνωσίας
Η αποτελεσματική ηγεσία πρέπει να ξεκινά με την αυτογνωσία. Οι ηγέτες συχνά εστιάζουν στις συμπεριφορές των άλλων. Όμως η δική τους νοοτροπία και συμπεριφορά είναι εκείνη που πρέπει πρώτα να εξετάσουν.
Για παράδειγμα, μια μελέτη βασισμένη σε συνεντεύξεις με ανώτερα στελέχη διαπίστωσε ότι οι ηγέτες που θεωρούνταν ότι είχαν χαμηλή αυτογνωσία συχνά περιγράφονταν ως καχύποπτοι, εκρηκτικοί, εγωκεντρικοί και ότι δεν δέχονται την κριτική και τη λογοδοσία.
Υπό πίεση, ακόμη και έμπειροι ηγέτες που διαθέτουν αυτογνωσία, μπορεί ασυνείδητα να επιδείξουν χαρακτηριστικά «σκοτεινής ηγεσίας». Οι συμπεριφορές αυτές εμφανίζονται μόνο όταν το άγχος υπερβαίνει την ικανότητα αυτορρύθμισης. Μπορεί να περιλαμβάνουν υπερβολικό έλεγχο, αμυντικότητα, συναισθηματική αστάθεια ή ανάγκη για κυριαρχία. Ενώ αυτές οι αντιδράσεις είναι συχνά ακούσιες, αν αφεθούν ανεξέλεγκτες, μπορούν να δημιουργήσουν φόβο, να μειώσουν την καινοτομία και να υπονομεύσουν την ψυχολογική ασφάλεια.
Η αναγνώριση του τρόπου με τον οποίο η συμπεριφορά διαμορφώνει μια επιχείρηση έχει κομβική σημασία για όσους βρίσκονται σε διευθυντικές θέσεις. Εξίσου σημαντική είναι η παραδοχή ότι οι προθέσεις τους δεν αντιστοιχούν πάντα στον αντίκτυπο που έχουν στους άλλους.
Προστασία από τη σκοτεινή ηγεσία
Η συναισθηματική νοημοσύνη είναι μια από τις πιο αξιόπιστες «ασπίδες προστασίας» ενάντια στη σκοτεινή ηγεσία. Οι ηγέτες με ισχυρή συναισθηματική νοημοσύνη μπορούν να ρυθμίζουν τα συναισθήματά τους, να αφουγκράζονται το εργασιακό κλίμα και να ανταποκρίνονται στρατηγικά και όχι παρορμητικά.
Ωστόσο, όσοι διαθέτουν χαμηλότερη συναισθηματική νοημοσύνη τείνουν να αντιδρούν αμυντικά, να παρερμηνεύουν τα κίνητρα των άλλων ή να επιτρέπουν στο άγχος να καθορίζει τη συμπεριφορά τους. Αυτές οι συνθήκες είναι που μπορούν να εξελιχθούν γρήγορα σε τοξική ηγεσία.
Στρατηγικές για να μην γίνεις «τοξικό αφεντικό»
Η αυθεντικότητα είναι ένα ισχυρό αντίδοτο στη σκοτεινή ηγεσία. Όταν οι ηγέτες ισορροπούν την εξουσία με την ανεκτικότητα, την ταπεινότητα και τη γνήσια φροντίδα, δημιουργούν εργασιακά περιβάλλοντα όπου οι άνθρωποι αισθάνονται ασφαλείς να συνεισφέρουν, να αμφισβητούν και να καινοτομούν.
Τα βασικά χαρακτηριστικά ενός αυθεντικού ηγέτη περιλαμβάνουν:
- Ενεργητική ακρόαση: Η απόδειξη ότι οι απόψεις των εργαζομένων έχουν σημασία ενισχύει την εμπιστοσύνη και την αφοσίωση.
- Ηγεσία με ταπεινότητα: Η αντιμετώπιση των λαθών ως ευκαιριών μάθησης και όχι ως προσωπικών αποτυχιών ομαλοποιεί την ανάπτυξη και μειώνει τον φόβο.
- Ενθάρρυνση της αυτονομίας: Η ενδυνάμωση των ατόμων και των ομάδων να λαμβάνουν αποφάσεις μειώνει τη μικροδιαχείριση και ενισχύει την αίσθηση της ευθύνης.
- Δημιουργία ψυχολογικής ασφάλειας: Το να γίνεται αποδεκτό να θέτει κανείς ερωτήσεις, να αμφισβητεί ιδέες χωρίς φόβο και να μην παίρνει τίποτα προσωπικά εξασφαλίζει ότι οι άνθρωποι δεν θα αισθάνονται ότι κρίνονται για τα λάθη τους. Ως αποτέλεσμα, τυχόν κίνδυνοι εμφανίζονται νωρίτερα και οι άνθρωποι αναλαμβάνουν πιο έξυπνες πρωτοβουλίες.
- Ηγεσία με ανθρωπιά: Οι ηγέτες πρέπει να αναστοχάζονται συνεχώς τον πραγματικό αντίκτυπο – τόσο θετικό όσο και αρνητικό – που έχει η συμπεριφορά τους στους άλλους.
