Από την παγκόσμια χρηματοπιστωτική κρίση του 2007-09, οι μέρες των offshore χρηματοοικονομικών υπηρεσιών φαίνονταν μετρημένες. Το 2010, οι ΗΠΑ ψήφισαν τον Νόμο για τη Φορολογική Συμμόρφωση των Ξένων Λογαριασμών (FATCA), ο οποίος υποχρέωνε τις ξένες χρηματοπιστωτικές εταιρείες να γνωστοποιούν τα περιουσιακά στοιχεία των Αμερικανών. Ένα χρόνο αργότερα, ο Νικολά Σαρκοζί —ο οποίος ηγούνταν τόσο της Γαλλίας όσο και της G20 εκείνη την εποχή— δήλωσε με θάρρος ότι οι φορολογικοί παράδεισοι θα αντιμετώπιζαν παγκόσμιο αποκλεισμό.
Το 2016, ερευνητικοί δημοσιογράφοι έφεραν στο φως τα Panama Papers («Έγγραφα του Παναμά»), ένα τεράστιο αρχείο εγγράφων που εντόπιζε εκατοντάδες χιλιάδες φοροφυγάδες. Οι αποκαλύψεις οδήγησαν πολλές κυβερνήσεις των πλούσιων χωρών να υποχρεώσουν τα υπεράκτια κέντρα να δημιουργήσουν μητρώα πραγματικών δικαιούχων και να μοιράζονται πληροφορίες με άλλες δικαιοδοσίες, υπό την απειλή κυρώσεων.
Στα χρόνια που ακολούθησαν, ο κ. Σαρκοζί ήταν αυτός που εξοστρακίστηκε, μετά από μια σύντομη παραμονή στη φυλακή για παρατυπίες στη χρηματοδότηση των εκλογών. Αντίθετα, τα υπεράκτια χρηματοοικονομικά κέντρα, σύμφωνα με ορισμένους δείκτες, είναι πιο δημοφιλή από ποτέ, όπως τονίζει ο Economist.
Μεταξύ 2010 και 2024, το σύνολο των υπεράκτιων περιουσιακών στοιχείων των εταιρειών αυξήθηκε με ρυθμό διπλάσιο από αυτόν του παγκόσμιου ΑΕΠ, υπερδιπλασιαζόμενο σε ονομαστικούς όρους στα 64 τρισ. δολάρια (βλ. διάγραμμα 1).
Μέχρι το τέλος του περασμένου έτους, το 31% του συνολικού ανεξόφλητου αποθέματος διεθνών εταιρικών ομολόγων, τα οποία χρησιμοποιούν οι εταιρείες για να αντλήσουν δανεισμό εκτός των χωρών καταγωγής τους, είχε εκδοθεί σε υπεράκτια κέντρα — ένα ποσό ρεκόρ, και αυξημένο από το χαμηλό σημείο μετά τη χρηματοπιστωτική κρίση του 24% το 2010 (βλ. διάγραμμα 2).
Ένας σημαντικός λόγος για την πρόσφατη ανάπτυξη είναι ότι, όπως παρατηρεί ο Τζέισον Σάρμαν του Πανεπιστημίου του Κέιμπριτζ, «η μυστικότητα ήταν λιγότερο σημαντική από ό,τι πίστευαν οι άνθρωποι».
Το ίδιο ισχύει και για τους χαλαρούς κανονισμούς. Ο Άντριου Μόρις του Πανεπιστημίου Texas A&M, ένας άλλος μελετητής της υπεράκτιας χρηματοοικονομικής, εξηγεί ότι, λόγω του μικρού μεγέθους και της ευελιξίας τους, οι φορολογικοί παράδεισοι σε ορισμένους τομείς απλώς ρυθμίζονται καλύτερα. Αυτό τους καθιστά πόλο έλξης ειδικά για ταχέως αναπτυσσόμενους τομείς της χρηματοοικονομικής, όπως η αντασφάλιση, τα ιδιωτικά πιστωτικά κεφάλαια και ο πλούτος των αναδυόμενων αγορών.
Επίσης, τους δίνει κίνητρο να παραμείνουν εκτός των μαύρων λιστών των ρυθμιστικών αρχών των πλούσιων χωρών. Η ανάπτυξη της υπεράκτιας αντασφάλισης και των ιδιωτικών κεφαλαίων είναι συναφής. Τα τελευταία χρόνια, οι αμερικανικές ασφαλιστικές εταιρείες ζωής, οι οποίες πωλούν ετήσιες αποδόσεις με εγγυημένη απόδοση σε αμερικανούς πελάτες, έχουν επενδύσει σε μεγάλο βαθμό σε μη ρευστοποιήσιμα ιδιωτικά περιουσιακά στοιχεία.
Έχουν επίσης εκχωρήσει όλο και μεγαλύτερο μέρος των υποχρεώσεων και των περιουσιακών τους στοιχείων σε αντασφαλιστές, γεγονός που ελαφρύνει τους ισολογισμούς τους και τους επιτρέπει να πωλούν περισσότερα ασφαλιστικά προϊόντα. Αυτά τα μη ρευστοποιήσιμα περιουσιακά στοιχεία —όπως ιδιωτικά κεφάλαια, ιδιωτικά δάνεια, ακίνητα και επενδύσεις επιχειρηματικού κεφαλαίου— συχνά διαχειρίζονται για λογαριασμό των αντασφαλιστών από γίγαντες των ιδιωτικών αγορών της Wall Street, όπως η Apollo και η KKR, μέσω οχημάτων που επίσης εδρεύουν σε υπεράκτιες περιοχές.
«Τρίγωνο των Βερμούδων»
Αυτή η συμβίωση μεταξύ ασφαλιστικών εταιρειών ζωής, αντασφαλιστών και διαχειριστών ιδιωτικών περιουσιακών στοιχείων (οι οποίοι σήμερα συχνά κατέχουν ή συνεργάζονται στενά με τους δύο άλλους) αποκαλείται μερικές φορές «Τρίγωνο των Βερμούδων», από την περιοχή της Καραϊβικής όπου έχει αναπτυχθεί.
Οι Βερμούδες αποτελούν γόνιμο έδαφος, καθώς οι ρυθμιστικές αρχές της χώρας επιτρέπουν στους αντασφαλιστές να χρηματοδοτούν τα χαρτοφυλάκιά τους σε ορισμένους τύπους επενδύσεων ιδιωτικών περιουσιακών στοιχείων με λιγότερο κεφάλαιο από ό,τι απαιτείται στις Ηνωμένες Πολιτείες. Επιτρέπουν επίσης στους αντασφαλιστές να χρησιμοποιούν τα δικά τους εσωτερικά μοντέλα για να αποδείξουν ότι αυτές οι επενδύσεις αντιστοιχούν στις υποχρεώσεις από συντάξεις.
Οι αμερικανικές και ευρωπαϊκές ρυθμιστικές αρχές έχουν εγκρίνει αυτή τη ρύθμιση λόγω της ρυθμιστικής εξειδίκευσης των Βερμούδων (το Βερμόντ αντέγραψε ορισμένες ιδέες των Βερμούδων κατά το σχεδιασμό των δικών του κανόνων για τη χρηματοδότηση των ασφαλειών, σημειώνει ο κ. Morriss). Αυτό έχει βοηθήσει τις Βερμούδες να γίνουν έδρα για 1,5 τρισ. δολάρια σε περιουσιακά στοιχεία αντασφάλισης, ή σχεδόν το 4% του συνολικού παγκόσμιου συνόλου του ασφαλιστικού κλάδου, και το 15% του παγκόσμιου κεφαλαίου αντασφάλισης.
Οι Νήσοι Κέιμαν, που το 2023 διαγράφηκαν από τη «γκρίζα λίστα» των παραβατών των offshore που τηρεί η Ομάδα Χρηματοοικονομικής Δράσης (FATF), ένας διεθνής εποπτικός φορέας, επιθυμούν επίσης να συμμετάσχουν στη δράση. Τα περιουσιακά στοιχεία αντασφάλισης έχουν τετραπλασιαστεί από το 2020, ξεπερνώντας τα 100 δισ. δολάρια. Έχουν προσελκύσει πολλά ιδιωτικά επενδυτικά κεφάλαια, εν μέρει χάρη σε έναν νόμο που θεσπίστηκε πριν από έξι χρόνια και έθεσε υπό τη δικαιοδοσία της Νομισματικής Αρχής των Νήσων Κέιμαν τα προηγουμένως μη καταχωρημένα κεφάλαια που προτιμούν οι διαχειριστές ιδιωτικών περιουσιακών στοιχείων.
Η προοπτική μεγαλύτερης εποπτείας φαίνεται να έχει προσελκύσει περισσότερους επενδυτές από όσους απώθησε. Ο αριθμός των εν λόγω αμοιβαίων κεφαλαίων που έχουν καταχωριστεί στις Νήσους Κέιμαν έχει αυξηθεί από λιγότερα από 13.000 το 2020 σε σχεδόν 18.000 (βλ. διάγραμμα 3).
Μια άλλη σημαντική πηγή δραστηριότητας για τους φορολογικούς παραδείσους είναι ο αναδυόμενος κόσμος. Σε περιοχές όπου δεν υπάρχουν ασφαλή δικαιώματα ιδιοκτησίας, λέει ο κ. Sharman, «η offshore είναι η καλύτερη εναλλακτική λύση». Ο Ricardo Soares de Oliveira του Sciences Po, ενός γαλλικού πανεπιστημίου, λέει ότι αν και οι ακριβείς αριθμοί είναι σπάνιοι, οι offshore συνδέσεις μεταξύ της Αφρικής και της Ασίας, ειδικότερα, αυξάνονται σαφώς.
Η offshore… λάμψη του Ντουμπάι
Όλο και περισσότερο, οι αφρικανικές ελίτ και οι επιχειρήσεις τοποθετούν τον πλούτο τους σε νεότερα χρηματοοικονομικά κέντρα πιο κοντά στην πατρίδα τους, κυρίως στο Ντουμπάι. Μερικές φορές τα κίνητρά τους είναι αμφίβολα (για όσους διακινούν λαθραία χρυσό από την Αφρική, για παράδειγμα). Συχνά, όμως, απλώς επιθυμούν έναν τόπο με προβλέψιμους κανόνες, καλή χρηματοοικονομική υποδομή και ποικιλία λογιστών, συμβούλων και άλλων επαγγελματιών.
Η συμβουλευτική εταιρεία Henley & Partners εκτιμά ότι τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα (συμπεριλαμβανομένου του Ντουμπάι) προσέλκυσαν 9.800 μετανάστες εκατομμυριούχους το 2025, περισσότερους από οποιαδήποτε άλλη δικαιοδοσία. Ο πόλεμος στο Ιράν έχει αμαυρώσει τη λάμψη του Ντουμπάι, αλλά όχι και αυτή των υπεράκτιων χρηματοοικονομικών υπηρεσιών γενικότερα.
Τα υπεράκτια κέντρα είναι επίσης απαραίτητα για την Κίνα. Προκειμένου να αποκτήσουν πρόσβαση σε ξένο κεφάλαιο, οι κινεζικές εταιρείες έχουν ιδρύσει εδώ και χρόνια «οντότητες μεταβλητού ενδιαφέροντος» (VIE) στις Νήσους Κέιμαν, οι οποίες μέσω μιας σειράς άλλων οχημάτων έχουν συμβατικά δικαιώματα στα κέρδη που παράγει μια κινεζική εταιρεία εκμετάλλευσης.
Όταν ένας Αμερικανός επενδυτής της χρηματιστηριακής αγοράς αγοράζει μια μετοχή σε μια κινεζική εταιρεία εισηγμένη στην Αμερική, όπως η Alibaba, ή ένας Ευρωπαίος επενδυτής επιχειρηματικών κεφαλαίων στηρίζει μια μη εισηγμένη κινεζική εταιρεία τεχνολογίας, όπως η ByteDance, μητρική εταιρεία του TikTok, στην πραγματικότητα μεταβιβάζουν χρήματα σε μια VIE των Νήσων Κέιμαν. Πολλές άλλες κινεζικές εταιρείες βασίζονται σε υπεράκτια κέντρα για να συγκεντρώσουν δισεκατομμύρια δολάρια σε ομόλογα και ιδιωτικά δάνεια.
Για να παρακάμψουν τους αυστηρούς ελέγχους κεφαλαίων της Κίνας, οι κινεζικές εταιρείες και οι επιχειρηματίες επανεπενδύουν επίσης τα κέρδη που πραγματοποιούν στο εξωτερικό μέσω υπεράκτιων δικαιοδοσιών. Οι Νήσοι Κέιμαν και οι Βρετανικές Παρθένοι Νήσοι αποτελούν δημοφιλείς διαύλους για τέτοιου είδους επενδύσεις, ιδίως σε αμερικανικά περιουσιακά στοιχεία. Βρίσκονται σε δεύτερη θέση, μετά το Χονγκ Κονγκ (το οποίο αποτελεί και αυτό ένα είδος υπεράκτιου κέντρου) και την ίδια την Αμερική, ως προορισμοί για τις κινεζικές επενδύσεις χαρτοφυλακίου στο εξωτερικό.
Οι επίσημες στατιστικές της Κίνας καταγράφουν επενδύσεις ύψους 192 δισ. δολαρίων στα δύο υπεράκτια κέντρα έως τον Ιούνιο του 2025, ποσό που αντιστοιχεί στα τρία πέμπτα του ποσού που επενδύθηκε στην Αμερική και σχεδόν πέντε φορές περισσότερο από αυτό που επενδύθηκε στη Βρετανία.
Στο μικροσκόπιο των αμερικανικών ρυθμιστικών αρχών
Δεν πάνε όμως όλα όπως τα θέλουν τα υπεράκτια κέντρα, εκτιμά ο Εconomist. Οι αμερικανικές ρυθμιστικές αρχές, ανησυχώντας για σημάδια πίεσης στις αγορές ιδιωτικών πιστώσεων, παρακολουθούν την κατάσταση με μεγαλύτερη προσοχή. Τον Απρίλιο, η Βρετανία ανακοίνωσε σχέδια για την αυστηροποίηση των κεφαλαιακών απαιτήσεων για την υπεράκτια αντασφάλιση, ενώ η Ιαπωνία ενίσχυσε την εποπτεία του κλάδου.
Οι κινεζικές αρχές, φοβούμενες ότι θα χάσουν τον έλεγχο της κινεζικής τεχνολογίας, προσπαθούν να περιορίσουν τη χρήση των VIE. Η Moonshot AI, μια πολυσυζητημένη κινεζική εταιρεία τεχνολογίας, φέρεται να διαλύει το VIE της στις Νήσους Κέιμαν και να προχωρά σε εισαγωγή στο χρηματιστήριο του Χονγκ Κονγκ. Ο πόλεμος στο Ιράν έχει μειώσει την ελκυστικότητα του Ντουμπάι. Τέτοιες εξελίξεις μπορεί να είναι προσωρινές αναποδιές.
Ωστόσο, τα υπεράκτια κέντρα έχουν αποδείξει επανειλημμένα την εξαιρετική τους προσαρμοστικότητα. Θα ήταν ειρωνικό αν αυτά τα προϊόντα της παγκοσμιοποίησης ευδοκιμούσαν στον σημερινό κατακερματισμένο κόσμο — αλλά δεν θα ήταν έκπληξη, καταλήγει ο Economist.
Πηγή: ΟΤ
