Το 2023, οι οικονομολόγοι του Πανεπιστημίου του Σικάγο, Chang-Tai Hsieh και Esteban Rossi-Hansberg, δημοσίευσαν μια μελέτη που ανέτρεπε τα παραδοσιακά οικονομικά δόγματα. Όπως απέδειξαν, ο τομέας των υπηρεσιών στις Ηνωμένες Πολιτείες υφίσταται έναν ριζικό μετασχηματισμό.
Η ενσωμάτωση ψηφιακών τεχνολογιών και οργανωτικών καινοτομιών στο λιανεμπόριο, τη φιλοξενία, την υγεία και τις προσωπικές υπηρεσίες επέτρεψε σε ορισμένες επιχειρήσεις να αυξήσουν κατακόρυφα την παραγωγικότητά τους, εκτοπίζοντας μικρότερες, λιγότερο αποδοτικές μονάδες. Επρόκειτο, ουσιαστικά, για μια «βιομηχανική επανάσταση στον τομέα των υπηρεσιών».
Τα νούμερα είναι συντριπτικά, σημειώνει το Social Europe. Αν και ένα μέρος αυτής της ανόδου δεν καταγράφεται καν στις επίσημες στατιστικές, τα διαθέσιμα στοιχεία προκαλούν ίλιγγο: Μεταξύ 2000 και 2024, η παραγωγικότητα της εργασίας στις ΗΠΑ αυξανόταν με μέσο ετήσιο ρυθμό 3% στην εστίαση, 2,1% στα καταλύματα, 2,9% στο λιανικό εμπόριο και 4,4% στο χονδρεμπόριο. Στον αντίποδα, η μεταποίηση —το άλλοτε ιερό δισκοπότηρο της ανάπτυξης— έχει βαλτώσει, καταγράφοντας πενιχρή ετήσια αύξηση της τάξης του 0,2%.
Το τέλος του βιομηχανικού μονόδρομου αναδεικνύει τις υπηρεσίες ως νέα ατμομηχανή ανάπτυξης αλλά και εκμετάλλευσης
Η εξέλιξη αυτή είναι εξίσου απρόσμενη όσο και καλοδεχούμενη. Καταρρίπτει την ιστορική θεωρία της «νόσου του κόστους του Μπάουμολ» (Baumol’s cost disease), η οποία υποστήριζε ότι οι υπηρεσίες αποτελούν βαρίδι για την παραγωγικότητα μιας οικονομίας.
Δεδομένου ότι σήμερα οι υπηρεσίες κυριαρχούν στην οικονομική δραστηριότητα και απορροφούν τον κύριο όγκο του εργατικού δυναμικού, η αύξηση της παραγωγικότητάς τους αποτελεί την απόλυτη αναγκαία —αν και όχι ικανή— συνθήκη για να μετατραπούν οι κακοπληρωμένες, επισφαλείς δουλειές σε ποιοτικές θέσεις εργασίας, θεμελιώνοντας μια πιο συμπεριληπτική ευημερία.
Η νέα ατμομηχανή του Παγκόσμιου Νότου
Αυτή η επανάσταση δεν περιορίζεται στον ανεπτυγμένο κόσμο. Έχει ήδη εξαπλωθεί στις αναπτυσσόμενες χώρες, δίνοντας νέα τροπή στη συζήτηση για το εάν η παραδοσιακή εκβιομηχάνιση μπορεί ακόμη να λειτουργήσει ως μοχλός ανάπτυξης.
Μέχρι σήμερα, όταν οι οικονομολόγοι μιλούσαν για ανάπτυξη μέσω των υπηρεσιών, εστίαζαν σχεδόν αποκλειστικά σε εμπορεύσιμες δραστηριότητες υψηλής εξειδίκευσης, όπως η πληροφορική και οι χρηματοοικονομικές υπηρεσίες. Όμως αυτοί οι κλάδοι, από τη φύση τους, απορροφούν ένα ελάχιστο ποσοστό του εργατικού δυναμικού.
Αντιθέτως, η πραγματική επανάσταση συντελείται σήμερα σε πολύ πιο «ταπεινές», αλλά κοινωνικά καθοριστικές δραστηριότητες: στα εστιατόρια, τα σούπερ μάρκετ, τις διανομές (delivery), την οικονομία της πλατφόρμας (gig work), ακόμη και στη φροντίδα.
Στην Ινδία, για παράδειγμα, η ανάπτυξη δεν καθοδηγείται μόνο από τους αποφοίτους των ελίτ ινστιτούτων τεχνολογίας. Η συντριπτική, λιγότερο εκπαιδευμένη πλειοψηφία του εργατικού δυναμικού επωφελείται κυρίως από την επέκταση των καταναλωτικών υπηρεσιών στις τοπικές αγορές.
Μια πρόσφατη έκθεση του ΔΝΤ (Νοέμβριος 2025) αποκάλυψε το αδιανόητο: το οριακό προϊόν της εργασίας στις υπηρεσίες της Ινδίας υπερβαίνει πλέον εκείνο της μεταποίησης. Σε μακροοικονομικό επίπεδο, αυτό σημαίνει πως η μεταφορά ενός εργαζομένου από ένα εργοστάσιο σε μια σύγχρονη επιχείρηση υπηρεσιών αυξάνει, πλέον, το συνολικό εισόδημα της χώρας.
Καταρρίπτοντας τον μύθο των «αλυσίδων αξίας»
Το μόνιμο επιχείρημα όσων υποτιμούν τις υπηρεσίες είναι ότι η βιομηχανία, ακόμη κι αν δεν προσφέρει πολλές θέσεις εργασίας, δημιουργεί ισχυρές αλυσίδες αξίας και τεχνολογικές «διαρροές» (spillovers) στην υπόλοιπη οικονομία.
Σήμερα, ωστόσο, αυτός ο ισχυρισμός καταρρέει. Οι παγκόσμιες αλυσίδες αξίας στη μεταποίηση είναι οργανωμένες με τέτοιο τρόπο που τα οφέλη για την τοπική οικονομία είναι ελάχιστα, καθώς ο κύριος όγκος του κεφαλαίου και των πρώτων υλών απλώς εισάγεται, αφήνοντας μηδαμινή εγχώρια προστιθέμενη αξία.
Ψηφιακός μετασχηματισμός και παραγωγικότητα εγείρουν το ερώτημα για το ποιος θα καρπωθεί τα κέρδη από την επανάσταση των υπηρεσιών
Αντίθετα, οι εκσυγχρονισμένες υπηρεσίες δημιουργούν τεράστιες ευκαιρίες διασύνδεσης. Στην Κολομβία, αλυσίδες εκπτωτικών σούπερ μάρκετ όπως η D1 και η Ara βασίζονται σχεδόν αποκλειστικά σε εγχώριους προμηθευτές (private label). Συνεργαζόμενες με εκατοντάδες τοπικούς παραγωγούς τροφίμων, τους προσφέρουν τα οφέλη της οικονομίας κλίμακας, αναβαθμίζοντας την τεχνολογία στη συσκευασία και τις αλυσίδες ψύξης.
Αντίστοιχα, σύμφωνα με έρευνες στο Χάρβαρντ, πλατφόρμες διανομής φαγητού στη Βραζιλία, όπως η iFood, εξυπηρετούν 400.000 εστιατόρια, παρέχοντάς τους χρηματοοικονομικά, διοικητικά και αναλυτικά εργαλεία που μεταμορφώνουν πλήρως την παραγωγικότητα ενός ολόκληρου κλάδου, αυξάνοντας δραστικά την τυπική (δηλωμένη) απασχόληση.
Το ζήτημα της εξουσίας: Ποιος καρπώνεται την υπεραξία;
Τα κέρδη στην παραγωγικότητα αυτών των κλάδων έντασης εργασίας είναι υπαρκτά και θεόρατα. Εδώ όμως ελλοχεύει ένας τεράστιος κίνδυνος, γνώριμος από τις απαρχές της πρώτης βιομηχανικής επανάστασης: η πλήρης ιδιοποίηση αυτής της υπεραξίας από τους εργοδότες.
Οι τεράστιες αλυσίδες και οι πλατφόρμες διαθέτουν πρωτοφανή ισχύ στην αγορά, επιβάλλοντας μονοπωλιακούς όρους στους υπαλλήλους, τους πελάτες και τους προμηθευτές τους.
Στις ΗΠΑ, οι οδηγοί της Uber ή οι εργαζόμενοι στις αποθήκες της Amazon δεν είδαν καμία ουσιαστική βελτίωση στους μισθούς ή τις συνθήκες εργασίας τους, παρά τα δισεκατομμύρια που γέννησε η δική τους παραγωγικότητα.
Για να διαχυθούν τα οφέλη στην κοινωνία, το κεφάλαιο πρέπει να βρει απέναντί του οργανωμένη αντισταθμιστική ισχύ. Η πολιτική ανταγωνισμού, οι αυστηρές ρυθμίσεις και η αποφασιστική ενίσχυση της φωνής των συνδικάτων θα είναι το ίδιο κρίσιμα στοιχεία στις σημερινές υπηρεσίες όσο ήταν κάποτε στα βιομηχανικά εργοστάσια.
Χωρίς πραγματική αύξηση της παραγωγικότητας, η απαίτηση για καλύτερα εργασιακά δικαιώματα ίσως όντως να συγκρουόταν με τη διατήρηση των θέσεων εργασίας.
Όμως πλέον, με την παραγωγικότητα των υπηρεσιών να εκτοξεύεται, οι κοινωνίες έχουν τη μοναδική ευκαιρία να αποφύγουν αυτό το σκληρό, νεοφιλελεύθερο δίλημμα. Μένει μόνο να το διεκδικήσουν πολιτικά.
