Η έξωση της 87χρονης Μαρικάρμεν Αμπασκάλ από το διαμέρισμα της Μαδρίτης όπου ζούσε επί 70 χρόνια έγινε διεθνές πρωτοσέλιδο και πυροδότησε ραγδαίες πολιτικές εξελίξεις. Το ακίνητο είχε περάσει σε μεγάλο όμιλο εκμετάλλευσης ακινήτων, ο οποίος πενταπλασιάσε το ενοίκιο από τα 500 στα 2.650 ευρώ. Δεκάδες χιλιάδες άνθρωποι κάθε ηλικίας βγήκαν στους δρόμους, απαιτώντας να επιστρέψει η υπέργηρη γυναίκα στο σπίτι της και να μπει φρένο στο rentismo, την κερδοσκοπία μέσω των ενοικίων.
Στα ελληνικά ο όρος θα μπορούσε να αποδοθεί ως «καπιταλισμός της προσόδου», δηλαδή πλουτισμός από ενοίκια, τόκους και μερίσματα, χωρίς παραγωγική εργασία. Πρόκειται για την τάξη που ο Ανδρέας Παπανδρέου είχε βαφτίσει «ραντιέρηδες της οικονομίας», από το γαλλικό rentier.
Η πίεση των κινημάτων απέδωσε, αλλά μόνο εν μέρει. Με τη μεσολάβηση του δήμου της Μαδρίτης, η Μαρικάρμεν επιστρέφει στο σπίτι της με οκταετές συμβόλαιο και ενοίκιο που δεν θα ξεπερνά το 30% του καθαρού εισοδήματός της. Η κυβέρνηση Σάντσεθ ενέκρινε στις 29 Σεπτεμβρίου δύο διατάγματα-νόμους για τις εξώσεις και τις μισθώσεις, τα λεγόμενα «decretos Maricarmen». Στις 2 Οκτωβρίου όμως το Κογκρέσο τα απέρριψε, με τις ψήφους του Λαϊκού Κόμματος, του Vox και του καταλανικού Junts. Οι Μαδριλένοι δεν το βάζουν κάτω και συνεχίζουν δυναμικά τις κινητοποιήσεις για το δικαίωμα στη στέγη.
«Αυτό το σύστημα πρέπει να καεί, Μαρικάρμεν δεν είσαι μόνη» γράφει το πλακάτ διαδηλωτή στη μεγαλειώδη συγκέντρωση της Μαδρίτης, πηγή: Reuters
Aπό την Αθήνα στη Μαδρίτη
Μαζί με τους Ισπανούς, στις διαδηλώσεις για τη Μαρικάρμεν συμμετείχαν ακτιβιστές και ακτιβίστριες από όλη την Ευρώπη, μεταξύ άλλων και από την Ελλάδα. Βρίσκονταν στη Μαδρίτη για το ετήσιο συνέδριο της Ευρωπαϊκής Συμμαχίας για το Δικαίωμα στη Στέγη και στην Πόλη (European Action Coalition for the Right to Housing and the City). Δύο από αυτές, οι αρχιτεκτόνισσες Εύα Μπεταβατζή, μέλος της Συμμαχίας, και Τόνια Κατερίνη, μέλος της Ενωτικής Πρωτοβουλίας Ενάντια στους Πλειστηριασμούς, μεταφέρουν όσα έζησαν. Κυρίως όμως εξηγούν γιατί όσα συμβαίνουν στην Ισπανία αφορούν και την Ελλάδα, τη χώρα της ΕΕ με το υψηλότερο ποσοστό υπερβολικής στεγαστικής επιβάρυνσης, δηλαδή νοικοκυριών που δαπανούν πάνω από το 40% του εισοδήματός τους για «ένα κεραμίδι».
Στους δρόμους για τη Μαρικάρμεν
«Βρεθήκαμε στη Μαδρίτη για την προγραμματισμένη συνάντηση της Ευρωπαϊκής Συμμαχίας για τo Δικαίωμα στη Στέγη και την Πόλη, αλλά ξέραμε ήδη ότι θα γινόταν κινητοποίηση για την έξωση της Μαρικάρμεν, μια υπόθεση με ιστορικό πολλών ετών», λέει η Τόνια Κατερίνη. Στο πλευρό της 87χρονης βρίσκεται από την αρχή το Συνδικάτο Ενοικιαστών της Μαδρίτης (Sindicato de Inquilinas e Inquilinos de Madrid), που δραστηριοποιείται από το 2017. «Εδώ και επτά χρόνια αγωνίζονται για να μείνει η Μαρικάρμεν στο σπίτι της και εδώ και πέντε δίνουν δικαστική μάχη. Ήταν η πέμπτη απόπειρα έξωσης», εξηγεί η Εύα Μπεταβατζή.
Το κίνημα για τη στέγη στην Ισπανία δεν ξεπήδησε από το πουθενά. Οι ρίζες του φτάνουν στην Πλατφόρμα των Πληγέντων από την Υποθήκη (Plataforma de Afectados por la Hipoteca, PAH), που γιγαντώθηκε στα χρόνια της κρίσης, και η συνέχειά του είναι τα συνδικάτα ενοικιαστών, με μεγαλύτερο εκείνο της Μαδρίτης.
«Συναντήσαμε μια πόλη που ήδη έβραζε», συνεχίζει η Τόνια. Την Τετάρτη 23 Σεπτεμβρίου, ημέρα της έξωσης, μια αυθόρμητη συγκέντρωση συγκέντρωσε δεκάδες χιλιάδες ανθρώπους. Την επομένη ξεκίνησε η συνάντηση του δικτύου, με τίτλο «El Barrio» («Η γειτονιά»), μια επιλογή καθόλου τυχαία.
«Να ξεμπερδεύουμε με την κερδοσκοπία των ενοικίων» (Acabemos Por El Rentismo), απαιτούν οι καταληψίες στην Puerta Del Sol, πηγή: Reuters
«Η Μαδρίτη θα γίνει ο τάφος του rentismo»
Η αντίδραση ήταν τόσο έντονη, που το Συνδικάτο οργάνωσε δεύτερη πορεία το Σάββατο 26 Σεπτεμβρίου, με κεντρικό σύνθημα «Ni una Maricarmen más» («Ούτε μία Μαρικάρμεν ακόμη»). Οι αρχές μέτρησαν περίπου 25.000 διαδηλωτές, ενώ το Συνδικάτο ανέβασε τον αριθμό στις 300.000. Η Τόνια, που έχει μακρά εμπειρία σε κινητοποιήσεις και, όπως λέει, έχει χόμπι την καταμέτρηση πλήθους, εκτιμά ότι η συμμετοχή ξεπέρασε τα 200.000 άτομα.
Το κλίμα ήταν έντονα αντιφασιστικό. Οι διαδηλωτές πήραν τα παλιά συνθήματα κατά του Φράνκο και έβαλαν το rentismo στη θέση του φασισμού. «Συγκράτησα δύο. Το «Aquí acabamos con el rentismo», «Εδώ τελειώνουμε με το rentismo», από το αντιφασιστικό «Aquí acabamos con el fascismo». Και το «Madrid será la tumba del rentismo», «Η Μαδρίτη θα γίνει ο τάφος του rentismo», που προέρχεται από το «Madrid será la tumba del fascismo»», λέει η Εύα.
Ακολούθησε κατάληψη της Puerta del Sol, μπροστά στην έδρα της περιφερειακής κυβέρνησης, που είναι αρμόδια για τη στέγαση. Ούτε αυτήν την περίμεναν οι διοργανωτές. Η Τόνια μέτρησε περίπου 150 σκηνές και αυτοοργανωμένα σημεία με νερό και φαγητό, εικόνα που θύμιζε τις πλατείες του 2011. Σύμφωνα με την Εύα, ως τις 30 Σεπτεμβρίου οι σκηνές είχαν φτάσει τις 300 και οι καταληψίες είχαν αποκρούσει απειλές από φασιστικές ομάδες. Οι καταλήψεις συνεχίστηκαν και μετά την καταψήφιση των διαταγμάτων για τη στέγη, παρά την έξαρση των ακροδεξιών επιθέσεων.
Διαδήλωση έξω από την ισπανική βουλή στις 2/10, την ημέρα της ψηφοφορίας για τα διατάγματα για τη στέγαση, που τελικά απορρίφθηκαν / πηγή: Reuters
Προς μια ευρωπαϊκή απεργία ενοικίου
Η European Action Coalition For the Right To Housing And The City ενώνει περίπου σαράντα κινήματα, και από χώρες εκτός ΕΕ, όπως η Βρετανία και η Σερβία. Από την Ελλάδα συμμετέχουν η Ενωτική Πρωτοβουλία Κατά των Πλειστηριασμών, η συλλογικότητα Hart Act από τη Νάουσα, ενώ ετοιμάζεται να ενταχθεί και η Ένωση Ενοικιαστ(ρι)ών Θεσσαλονίκης. Στη Μαδρίτη βρέθηκαν επίσης κινήματα από τη Βραζιλία, την Αργεντινή και το Λος Άντζελες, καθώς κεντρικό θέμα ήταν η προετοιμασία μιας μεγάλης απεργίας ενοικίου.
Όπως εξηγεί η Τόνια, μια τέτοια απεργία είναι ευκολότερη εκεί όπου απέναντι στέκεται ένας ιδιοκτήτης με χιλιάδες διαμερίσματα, και δυσκολότερη σε χώρες μικροϊδιοκτησίας, όπως η Ελλάδα, η Ρουμανία ή η Σερβία. «Θα βρούμε κι εμείς τους δρόμους μας», λέει.
Η Εύα, πρώην συντονίστρια του δικτύου European Action παρουσίασε την κριτική του στην ευρωπαϊκή πολιτική για την προσιτή στέγη. Κατά τη θέση της, τα funds που δραστηριοποιούνται σε Ισπανία, Ελλάδα και Ιρλανδία αντλούν κεφάλαια και εγγυήσεις χάρη στη στήριξη της ΕΕ. «Είναι τα ίδια funds που πριν από δέκα χρόνια αγόραζαν κόκκινα δάνεια και σήμερα κερδοσκοπούν μέσω των ενοικίων, αυτό που στα αγγλικά λέγεται rentier capitalism (καπιταλισμός της προσόδου). Είδαμε πολλά πανό στη Μαδρίτη ενάντια στα funds – κοράκια, όπως τα αποκαλούμε σε όλο τον κόσμο», συμπληρώνει.
Αφίσα από πρόσφατη κινητοποίηση της Ενωτικής Πρωτοβουλίας Κατά των Πλειστηριασμών, πηγή: facebook
Τι συμβαίνει στην Ελλάδα
Γιατί στην Ελλάδα, με τόσο σοβαρό στεγαστικό πρόβλημα, δεν υπάρχουν αντίστοιχα μαζικά κινήματα; Η Τόνια ξεκινά αυτοκριτικά. Τα τελευταία χρόνια, με εξαίρεση τη μεγαλειώδη κινητοποίηση για τα Τέμπη, η χώρα είναι κινηματικά πεσμένη σε όλα τα πεδία. «Θεωρούμε ότι στους πλειστηριασμούς έχουμε καταφέρει να δημιουργήσουμε ορατότητα. Αυτό που μας ενδιαφέρει κυρίως είναι να ξέρει ο κόσμος ότι, όταν έχει πρόβλημα, υπάρχει κάπου να απευθυνθεί. Η Ενωτική Πρωτοβουλία συνεδριάζει κάθε Τετάρτη, και κάθε Τετάρτη έρχονται καινούργιοι άνθρωποι και ζητούν στήριξη», λέει.
Το βαθύτερο ζήτημα, κατά την ίδια, είναι πολιτισμικό. Η Ελλάδα ήταν χώρα ιδιοκατοίκων και η κρίση μείωσε σημαντικά την ιδιοκατοίκηση, κυρίως στις πόλεις. Η κοινωνία όμως δεν έχει αποδεχθεί ακόμη ότι το μέλλον της είναι το ενοίκιο, ενώ το κράτος, με προγράμματα όπως το «Σπίτι μου», ξαναζωντανεύει το όνειρο του στεγαστικού δανείου, που από μόνο του δεν αποτελεί λύση. Την ίδια ώρα, η προστασία του ενοικιαστή έχει χαθεί. Του μένει μόνο το τριετές συμβόλαιο, μετά το οποίο το ενοίκιο μπορεί να διπλασιαστεί. Η Τόνια εκτιμά ότι για όποιον νοικιάζει, το στεγαστικό κόστος απορροφά περίπου το 45% του μέσου μισθού.
Κερδοσκόποι-κοράκια με νύχια γαμψά, σε πανό των καταληψιών της Puerta Del Sol, πηγή: Reuters
Χρηματιστικοποίηση της κατοικίας
Η Εύα θεωρεί ότι η κινηματική απόσταση από την Ισπανία δεν είναι αγεφύρωτη. «Πρώτον, το Συνδικάτο Ενοικιαστών της Μαδρίτης δραστηριοποιείται εδώ και εννιά χρόνια. Αν το πάρουμε πολύ σοβαρά, μπορούμε να κάνουμε κι εμείς κάτι παρόμοιο. Το λέω γιατί πάντα φανταζόμαστε ότι αλλού μπορούν κι εμείς όχι», επιμένει. «Δεύτερον, δραστηριοποιούνται πλέον και στην Ελλάδα συλλογικότητες, όπως το Σωματείο Βάσης Ενοικιαστών Αθήνας», που λειτουργεί εδώ και έναν χρόνο και έχει αναλάβει πολλές υποθέσεις ενοικιαστών που, με τη λήξη του συμβολαίου τους, δεν μπορούν να πληρώσουν το νέο ενοίκιο. «Τρίτον, τα funds διαχείρισης ακίνητης περιουσίας αυξάνονται και ισχυροποιούνται. Η χρηματιστικοποίηση της κατοικίας στην Ελλάδα αναπτύσσεται πολύ έντονα την τελευταία πενταετία».
Στέγη και αγορά εργασίας
Προς το παρόν, πάντως, πέρα από τη βραχυχρόνια και τη μεσοπρόθεσμη μίσθωση (Airbnb, ιδιωτικές φοιτητικές εστίες «all inclusive»), τα funds δεν έχουν εμφανιστεί μαζικά ως εκμισθωτές. Σε αντίθεση με τη Γερμανία, την Ισπανία ή τη Βρετανία, όπου μεγάλοι όμιλοι διαχειρίζονται χιλιάδες κατοικίες, στην Ελλάδα κυριαρχεί ακόμη ο μικροϊδιοκτήτης που νοικιάζει ένα ή δύο διαμερίσματα.
Εδώ, για την Εύα, βρίσκεται και το κρίσιμο σημείο. «Αν οι μικροί ιδιοκτήτες αυξάνουν τα ενοίκια, το κάνουν επειδή μπορούν και επειδή τους το επιτρέπει το σύστημα. Αλλά και επειδή δεν αυξάνονται άλλα εισοδήματα. Ένας άνθρωπος με πολύ χαμηλή σύνταξη ή μισθό, που έχει κληρονομήσει ένα σπίτι, θα αυξήσει το ενοίκιο. Το πρόβλημα δεν είναι μόνο ότι δεν υπάρχει έλεγχος στα ενοίκια, είναι ότι τα λεφτά από την εργασία ή τη σύνταξη δεν φτάνουν πια για να ζήσει ο περισσότερος κόσμος. Το στεγαστικό είναι εντελώς συνδεδεμένο με την αγορά εργασίας. Θα έπρεπε να ζητάμε μεγαλύτερους μισθούς και συντάξεις, και τότε δεν θα είχαμε αυτή την τεράστια κερδοσκοπία μέσω του ενοικίου», καταλήγει.
