Ένα από τα σημαντικότερα προβλήματα στην Ευρώπη αποτελούν οι προσωρινές δουλειές και η part-time απασχόληση, καθώς εκατομμύρια εργαζόμενοι αναγκάζονται να τις δεχτούν επειδή δεν βρίσκουν τίποτα καλύτερο.
Σύμφωνα με νέα στοιχεία του Eurofound, το 8,8% των εργαζομένων στην ΕΕ —δηλαδή 1 στους 11— δουλεύει κάτω από αυτό το καθεστώς ανασφάλειας, με τις γυναίκες και τους νέους να πλήττονται περισσότερο.
Στην Ελλάδα η κατάσταση είναι ακόμη χειρότερη, αφού το ποσοστό αυτό ξεπερνά το 12,5%, φέρνοντας τη χώρα μας στις τελευταίες θέσεις της Ευρώπης.
Λόγω των πολλών εποχικών δουλειών στον τουρισμό και την εστίαση, χιλιάδες Έλληνες εγκλωβίζονται σε συμβάσεις με ημερομηνία λήξης, με τη μερική απασχόληση να μην είναι επιλογή, αλλά η μόνη λύση για να έχουν ένα εισόδημα.
Η μη τυπική απασχόληση – που σημαίνει προσωρινή (ή ορισμένου χρόνου) και μερική απασχόληση – συνήθως συζητείται με όρους ευελιξίας: λιγότερες ώρες για τους γονείς ή συμβάσεις ορισμένου χρόνου που δίνουν στους νέους ένα πρώτο βήμα στην εργασία.
Ωστόσο, αυτό γίνεται αποδεκτό από τους εργαζόμενους επειδή δεν υπάρχουν διαθέσιμες εναλλακτικές λύσεις. Για αυτούς τους εργαζόμενους, η ευελιξία δεν είναι κάτι που επέλεξαν, αλλά ένα εμπόδιο· βρίσκονται σε ακούσια μη τυπική απασχόληση.
Να σημειωθεί επίσης ότι παρά τη διαχρονική μείωση του φαινομένου στην Ευρώπη, η εργασιακή ανασφάλεια παραμένει υψηλή στον Νότο, αναδεικνύοντας τον κρίσιμο ρόλο των στοχευμένων πολιτικών μεταρρυθμίσεων.
Τι δείχνουν τα στοιχεία στην ΕΕ για την τελευταία εικοσαετία
Μια επικείμενη έκθεση του Eurofound μετρά αυτήν την ομάδα εργαζομένων για σχεδόν δύο δεκαετίες. Χρησιμοποιώντας μικροδεδομένα της Έρευνας Εργατικού Δυναμικού της ΕΕ για την περίοδο 2006 έως 2024, αναλύει τους εργαζομένους που έχουν προσωρινή σύμβαση επειδή δεν μπόρεσαν να βρουν μόνιμη, που εργάζονται με μερική απασχόληση επειδή δεν μπόρεσαν να βρουν πλήρη απασχόληση ή που έχουν προσωρινή εργασία μερικής απασχόλησης επειδή δεν μπόρεσαν να βρουν μόνιμη απασχόληση πλήρους απασχόλησης.
Το 2024, το 8,8% των εργαζομένων στην ΕΕ βρισκόταν σε αυτήν τη θέση, από 11,2% το 2006.
Το ποσοστό της ακούσιας μη τυπικής απασχόλησης κορυφώθηκε στο 12,7% το 2015, καθώς οι εθνικές αγορές εργασίας εξακολουθούσαν να βιώνουν τις επιπτώσεις της Μεγάλης Ύφεσης.
Από το 2015, το ποσοστό μειώθηκε σταθερά, διακόπτοντας μόνο για λίγο από την πανδημία, καθώς οι αγορές εργασίας περιορίστηκαν και η προσωρινή απασχόληση συρρικνώθηκε.
Η βελτίωση ήταν μεγαλύτερη για τους εργαζόμενους σε επαγγέλματα χαμηλότερης ειδίκευσης, και αυτό αντιπροσωπεύει έναν πραγματικά χαμηλότερο κίνδυνο ακούσιας μη τυπικής εργασίας στην αγορά εργασίας, όχι απλώς μια συνθετική επίδραση της γήρανσης ή της καλύτερης εκπαίδευσης του εργατικού δυναμικού.
Οι προσωρινές συμβάσεις είναι το κύριο πρόβλημα
Παρόλα αυτά, περίπου οι μισοί από όλους τους προσωρινά απασχολούμενους στην ΕΕ έχουν σύμβαση ορισμένου χρόνου επειδή δεν μπόρεσαν να βρουν μόνιμη.
Το ποσοστό αυτό έχει μειωθεί από το 63% του 2015, αλλά για τους περισσότερους από αυτούς, η προσωρινή εργασία είναι η δεύτερη καλύτερη επιλογή και όχι η καλύτερη.
Οι ακούσιες προσωρινές συμβάσεις αντιπροσωπεύουν σχεδόν τα δύο τρίτα όλων των ακούσιων μη τυπικών θέσεων εργασίας. Η ακούσια μερική απασχόληση αντιπροσωπεύει το μεγαλύτερο μέρος των υπολοίπων, κυρίως μεταξύ των εργαζομένων που έχουν μόνιμες συμβάσεις.
Μεγάλα χάσματα μεταξύ των χωρών
Οι διαφορές μεταξύ των κρατών μελών είναι μεγάλες. Το ποσοστό ακούσιας μη τυπικής απασχόλησης είναι κάτω από 2% στη Λιθουανία και τη Ρουμανία και πάνω από 17% στην Ισπανία και 18% στην Ιταλία. Λόγω του μεγέθους των αγορών εργασίας τους, η Ιταλία και η Ισπανία μαζί αντιπροσωπεύουν περισσότερο από το 40% όλων των εργαζομένων στην ΕΕ σε ακούσια μη τυπική απασχόληση.
Τα ποσοστά μειώθηκαν σε 19 κράτη μέλη μεταξύ 2006 και 2024 και αυξήθηκαν σε 8. Οι μεγαλύτερες αυξήσεις σημειώθηκαν στην Ιταλία, κατά περισσότερες από 6 ποσοστιαίες μονάδες, και στην Ελλάδα, κατά 3,5.
Η Ιταλία (18,4%) και η Ισπανία (17%) συγκεντρώνουν μαζί πάνω από το 40% των συγκεκριμένων εργαζομένων στην ΕΕ
Η Ελλάδα φιγουράρει στην 6η θέση μεταξύ των 27 χωρών της ΕΕ, με το υψηλότερο ποσοστό εργαζομένων που βρίσκονται σε αυτό το καθεστώς – με 12,5%. Προηγούνται η Ιταλία (18,4%), η Ισπανία (17%), η Κύπρος (15%), η Πορτογαλία (13,3%) και η Φινλανδία (13,2%).
Η Ιταλία και η Ισπανία ξεχωρίζουν επίσης για ένα συγκεκριμένο μοτίβο: μια μεγάλη ομάδα υποαπασχολούμενων εργαζομένων με μόνιμες συμβάσεις που εργάζονται με μερική απασχόληση επειδή δεν μπορούν να εξασφαλίσουν πλήρες ωράριο.
Καθώς το συνολικό ποσοστό έχει μειωθεί, η ακούσια μη τυπική απασχόληση έχει συγκεντρωθεί περισσότερο σε συγκεκριμένους τομείς. Σε αυτούς περιλαμβάνονται η φιλοξενία, οι υπηρεσίες διοικητικής υποστήριξης και η εργασία σε ιδιωτικά νοικοκυριά, οι οποίοι εδώ και καιρό παρουσιάζουν υψηλά ποσοστά.
Την τελευταία δεκαετία, η υγεία, η εκπαίδευση και άλλες μη εμπορεύσιμες υπηρεσίες έχουν συνδεθεί περισσότερο με αυτές: ένας εργαζόμενος που εργαζόταν σε αυτούς τους τομείς το 2024 είχε διπλάσιες πιθανότητες να βρίσκεται σε ακούσια μη τυπική απασχόληση από ό,τι το 2014.
Χάσμα μεταξύ των φύλων που οφείλεται στην μερική απασχόληση
Το προφίλ των ατόμων που επηρεάζονται είναι σταθερό σε όλες τις χώρες. Οι γυναίκες αποτελούν το 59% της ομάδας, λίγο περισσότερο από το ήμισυ είναι κάτω των 40 ετών και τα δύο τρίτα έχουν ολοκληρώσει το πολύ την ανώτερη δευτεροβάθμια εκπαίδευση. Αυτές οι διαφορές επιμένουν και μετά τη συνεκτίμηση άλλων χαρακτηριστικών.
Το χάσμα μεταξύ των φύλων στην ακούσια μη τυπική απασχόληση οφείλεται σχεδόν εξ ολοκλήρου στη μερική απασχόληση. Στην προσωρινή εργασία, οι άνδρες και οι γυναίκες επηρεάζονται σε παρόμοιο βαθμό, αλλά στη μερική απασχόληση, οι γυναίκες είναι πολύ πιο πιθανό από τους άνδρες να εργάζονται λιγότερες ώρες από ό,τι επιθυμούν. Το χάσμα μεταξύ των φύλων μειώθηκε μεταξύ 2014 και 2024, αλλά δεν μειώθηκε.
Οι προσωρινές συμβάσεις αποτελούν τα 2/3 των ακούσιων μη τυπικών θέσεων εργασίας, καθώς οι μισοί εργαζόμενοι ορισμένου χρόνου τις δέχονται επειδή δεν βρίσκουν μόνιμη δουλειά
Υπάρχουν βάσιμοι λόγοι να πιστεύουμε ότι τα στοιχεία υποτιμούν το πρόβλημα για τις γυναίκες. Η έρευνα κατατάσσει την μερική απασχόληση ως εθελοντική εάν ο δηλωμένος λόγος είναι οι ευθύνες φροντίδας ή άλλοι οικογενειακοί λόγοι.
Όταν η φροντίδα των παιδιών δεν είναι διαθέσιμη ή δεν είναι οικονομικά προσιτή, η γονική άδεια είναι σύντομη ή η φροντίδα εξακολουθεί να θεωρείται γυναικεία εργασία λόγω πολιτισμικών κανόνων, κάτι που δεν αποτελεί ελεύθερη επιλογή.
Τα στοιχεία που αναφέρονται παραπάνω θα πρέπει επομένως να ερμηνεύονται ως κατώτερο όριο και το χάσμα μεταξύ του μετρούμενου και του πραγματικού ποσοστού ακούσιας μη τυπικής απασχόλησης είναι πιθανό να είναι το μεγαλύτερο για τις γυναίκες με ευθύνες φροντίδας.
Πόσο ωφελούν οι πολιτικές αλλαγές
Οι δύο μεγαλύτερες μειώσεις στο ποσοστό της ακούσιας μη τυπικής απασχόλησης στην ΕΕ υποδεικνύουν τον ρόλο της πολιτικής για την αγορά εργασίας. Το ποσοστό στην Πολωνία μειώθηκε από σχεδόν 22% το 2006 σε 7% το 2024, μακράν η μεγαλύτερη μείωση στην ΕΕ.
Μεγάλο μέρος αυτής της μείωσης ακολούθησε αλλαγές στον εργατικό κώδικα το 2016 που περιόρισαν τη χρήση προσωρινών συμβάσεων, μαζί με υψηλότερες εισφορές κοινωνικής ασφάλισης σε συμβάσεις αστικού δικαίου, οι οποίες χρησίμευαν ως φθηνότερη εναλλακτική λύση σε σχέση με την τυπική απασχόληση.
Στην Ισπανία, το ποσοστό παρέμεινε κοντά στο 28% για μεγάλο μέρος της δεκαετίας του 2010 πριν μειωθεί στο 17%. Η πιο απότομη πτώση σημειώθηκε μετά τη μεταρρύθμιση της εργασίας του 2021, η οποία περιόρισε τις συνθήκες υπό τις οποίες μπορούν να χρησιμοποιηθούν συμβάσεις ορισμένου χρόνου και επέκτεινε τη χρήση του fijo discontinuo, μιας μόνιμης σύμβασης για εποχιακή εργασία.
Η συνολική εικόνα είναι μια εικόνα άνισης προόδου. Η ακούσια μη τυπική απασχόληση είναι χαμηλότερη από ό,τι ήταν πριν από μια δεκαετία και η βελτίωση αντανακλά καλύτερες συνθήκες για τους εργαζόμενους με τη μικρότερη διαπραγματευτική δύναμη.
Ωστόσο, παραμένει υψηλή στη νότια Ευρώπη, συγκεντρώνεται ολοένα και περισσότερο σε μια χούφτα τομείς υπηρεσιών και εξακολουθούν να βρίσκονται κυρίως γυναίκες και νέοι σε αυτήν την κατάσταση.
