Τον περασμένο Μάρτιο, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή παρουσίασε το προσχέδιο ενός νέου κανονισμού με την ονομασία «EU Inc.», στο πλαίσιο του οδικού χάρτη για την ενοποίηση της ευρωπαϊκής αγοράς έως τα τέλη του 2027. Ο κανονισμός προτείνει τη δημιουργία ενός 28ου νομικού καθεστώτος, παράλληλα με τα 27 εθνικά, επιτρέποντας στις επιχειρήσεις να λειτουργούν σε ολόκληρη την Ένωση χωρίς να ιδρύουν θυγατρικές σε κάθε κράτος-μέλος. Πρακτικά, εισάγει το καθεστώς της ευρωπαϊκής εταιρείας περιορισμένης ευθύνης, αντίστοιχο με εκείνο της ευρωπαϊκής ανώνυμης εταιρείας (Societas Europaea) που θεσπίστηκε το 2004. Σύμφωνα με την Κομισιόν, στόχος είναι η ενίσχυση των ευρωπαϊκών νεοφυών επιχειρήσεων, ώστε να καταστούν ικανές να ανταγωνιστούν τους αμερικανικούς τεχνολογικούς κολοσσούς.
Ωστόσο, όπως επισημαίνει στο Social Europe ο Γκιγιόμ Ντιβάλ, σύμβουλος στο Ινστιτούτο Ζακ Ντελόρ, η πραγματικότητα διαγράφεται αρκετά διαφορετική. Το νέο καθεστώς κινδυνεύει πρωτίστως να οξύνει το κοινωνικό και φορολογικό ντάμπινγκ εντός της Ευρωπαϊκής Ένωσης, να υπονομεύσει τα δικαιώματα των εργαζομένων και ταυτόχρονα να διευκολύνει το ξέπλυμα χρήματος και την εγκληματική δραστηριότητα. Υπάρχουν μάλιστα βάσιμοι φόβοι ότι η προώθηση της «EU Inc.» θα μπορούσε να πυροδοτήσει σφοδρές αντιδράσεις, ανάλογες με εκείνες που προκάλεσε η Οδηγία Μπολκεστάιν την περίοδο 2005-2006 για τους αποσπασμένους εργαζόμενους.
Ο κίνδυνος ενός ευρωπαϊκού «Ντέλαγουερ»
Αν και η ευρωπαϊκή απάντηση απέναντι στην αμερικανική τεχνολογική κυριαρχία αποτελεί αδιαμφισβήτητη αναγκαιότητα για την επιβίωση των επιχειρήσεων και των ελευθεριών μας, η πρόταση της Κομισιόν αφήνει ελεύθερη την πρόσβαση στο 28ο καθεστώς για επιχειρήσεις κάθε μεγέθους, ηλικίας και κλάδου. Οι εταιρείες αυτές θα μπορούν να συστήνονται διαδικτυακά μέσα σε 48 ώρες, με κόστος μικρότερο των 100 ευρώ και χωρίς απαίτηση ελάχιστου κεφαλαίου. Οι διοικητικές συνεδριάσεις και οι συνελεύσεις των μετόχων θα γίνονται αποκλειστικά ψηφιακά, χωρίς την ανάγκη επαληθευμένης φυσικής παρουσίας. Ένα τέτοιο πλαίσιο προσφέρει ιδανική κάλυψη για τη δημιουργία εταιρειών-βιτρινών, διευκολύνοντας την απάτη σε βάρος των κρατών-μελών γύρω από τον ΦΠΑ ή τις ασφαλιστικές εισφορές.
Παράλληλα, το μεγάλο πρόβλημα εντοπίζεται στη νομική βάση. Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή δεν δημιουργεί ένα πραγματικό, 28ο κράτος. Οι επιχειρήσεις θα εγγράφονται σε ένα από τα 27 κράτη-μέλη και ό,τι δεν ρυθμίζεται άμεσα από τον κανονισμό θα διέπεται από την εθνική νομοθεσία της χώρας εγγραφής, χωρίς μάλιστα να υποχρεούνται να εγγραφούν εκεί όπου ασκούν την πραγματική οικονομική τους δραστηριότητα. Όπως προειδοποιεί ο συγγραφέας, η Ευρώπη κινδυνεύει να ζήσει μια δυναμική παρόμοια με εκείνη του Ντέλαγουερ των ΗΠΑ. Πρόκειται για τη μικρή αμερικανική πολιτεία που, χάρη στη χαμηλή φορολογία και τις ελάχιστες ρυθμιστικές απαιτήσεις, φιλοξενεί περισσότερες από τις μισές εισηγμένες αμερικανικές εταιρείες και τα δύο τρίτα του Fortune 500.
Πλήγμα σε μισθούς και εργασιακά δικαιώματα
Η δομή της «EU Inc.» απειλεί άμεσα τα εργασιακά δικαιώματα. Επιτρέπει στις επιχειρήσεις να παρακάμπτουν τους κανόνες εκπροσώπησης των εργαζομένων στα διοικητικά συμβούλια, καθώς και τις υποχρεώσεις διαβούλευσης. Αν και η πρόταση αναφέρει –μόνο σε αιτιολογική σκέψη χωρίς νομική δέσμευση– ότι το εργατικό δίκαιο που εφαρμόζεται στους μεμονωμένους υπαλλήλους παραμένει εκείνο του κράτους στο οποίο εργάζονται, τα συλλογικά δικαιώματα (όπως οι συλλογικές διαπραγματεύσεις) βρίσκονται στον αέρα. Επιπλέον, ο κανονισμός δεν υποχρεώνει τις εταιρείες να ενημερώνουν τακτικά τα κράτη-μέλη για τις εγκαταστάσεις τους ή τον αριθμό των εργαζομένων τους.
Ένα άλλο εξαιρετικά επίμαχο σημείο είναι η δυνατότητα της εταιρείας να αντικαθιστά μέρος της αμοιβής των εργαζομένων, πέραν του κατώτατου μισθού, με δικαιώματα προαίρεσης αγοράς μετοχών (stock options) μέσω του ενιαίου ευρωπαϊκού καθεστώτος «EU ESO». Τα κράτη-μέλη δεν θα επιτρέπεται να φορολογήσουν αυτή την αμοιβή μέχρι την πραγματική πώληση των μετοχών. Αυτή η πρακτική εκθέτει τους εργαζομένους σε τεράστιους χρηματοοικονομικούς κινδύνους και στερεί από τα κρατικά ταμεία κρίσιμα έσοδα, τροφοδοτώντας έναν αγώνα δρόμου προς τα κάτω στη φορολογία. Επίσης, προβλέπονται διαδικασίες ταχείας εκκαθάρισης που πιθανότατα θα πλήξουν ανεπανόρθωτα τα συμφέροντα των εργαζομένων.
Πενιχρά οφέλη
Τα οικονομικά οφέλη που επικαλείται η ίδια η Ευρωπαϊκή Επιτροπή φαντάζουν μηδαμινά. Σύμφωνα με την εκτίμηση επιπτώσεων, οι επιχειρήσεις θα εξοικονομήσουν από 328 έως 440 εκατομμύρια ευρώ σε διοικητικό κόστος μέσα σε μια δεκαετία, υπολογίζοντας την ίδρυση 308.000 τέτοιων εταιρειών. Η εξοικονόμηση 40 εκατομμυρίων ευρώ ετησίως αντιπροσωπεύει μόλις το 0,0002% του ΑΕΠ μιας Ένωσης που παράγει 19 τρισεκατομμύρια ευρώ νέου πλούτου τον χρόνο.
Τα πραγματικά εμπόδια για την ανάδειξη ευρωπαϊκών κολοσσών δεν σχετίζονται με το εταιρικό δίκαιο. Οφείλονται στον κατακερματισμό των εθνικών αγορών (στις τηλεπικοινωνίες, στα χρηματοοικονομικά, στην άμυνα), στα γλωσσικά και πολιτισμικά εμπόδια, στην έλλειψη πανευρωπαϊκών κεφαλαίων επιχειρηματικού κινδύνου και στην απουσία ενός ισχυρού κοινού ευρωπαϊκού προϋπολογισμού ικανού να στηρίξει την καινοτομία, όπως συμβαίνει σε ΗΠΑ και Κίνα.
Συνδικάτα, συμβολαιογράφοι και επαγγελματικοί φορείς αντιτίθενται σθεναρά στο σχέδιο. Το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο ενέκρινε την πρόταση τον Οκτώβριο ζητώντας κάποιες ασφαλιστικές δικλείδες, ωστόσο το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο δεν έχει ακόμη τοποθετηθεί. Δεδομένης της σημερινής σύνθεσης στο Κοινοβούλιο, με την κυριαρχία της δεξιάς και της ακροδεξιάς, υπάρχει σοβαρός κίνδυνος η πρόταση να υιοθετηθεί τελικά χωρίς την ελάχιστη αναγκαία προστασία για τους εργαζόμενους.
