Πάνω από μια δεκαετία μετά την κορύφωση της ευρωπαϊκής κρίσης δημοσίου χρέους, οι δείκτες ανάπτυξης και οι διεθνείς οίκοι αξιολόγησης επαναλαμβάνουν συχνά ότι η Ελλάδα γύρισε σελίδα.
Ενώ στην υπόλοιπη Ευρωζώνη η ανισότητα υποχώρησε στα προ κρίσης επίπεδα, η ελληνική μεσαία τάξη και οι νεότερες γενιές παραμένουν εγκλωβισμένες στις συνέπειες της «χαμένης δεκαετίας» των μνημονίων
Ωστόσο, μια πρόσφατη, αποκαλυπτική ανάλυση οικονομολόγων της Ευρωπαϊκής Κεντρικής Τράπεζας (ΕΚΤ) έρχεται να φωτίσει μια λιγότερο ορατή, αλλά βαθιά ριζωμένη πραγματικότητα: η οικονομική ανάκαμψη δεν σήμανε το κλείσιμο των πληγών στην κατανομή του πλούτου. Αντιθέτως, για χώρες όπως η Ελλάδα, η «χαμένη δεκαετία» άφησε ένα μόνιμο δομικό αποτύπωμα, παγιώνοντας ένα χάσμα που αρνείται πεισματικά να υποχωρήσει.
Η μελέτη των Danilo Bianco, Jiri Slacalek και Oreste Tristani, η οποία δημοσιεύθηκε στο επίσημο ιστολόγιο της ΕΚΤ και βασίζεται στα εκτεταμένα δεδομένα της έρευνας Household Finance and Consumption Survey (HFCS), εξετάζει την πορεία του καθαρού πλούτου των ευρωπαϊκών νοικοκυριών από το ξέσπασμα της κρίσης (2010–2013) μέχρι την εποχή της πανδημίας και του πρόσφατου πληθωριστικού κύματος.
Το κεντρικό εύρημα λειτουργεί ως καμπανάκι για την κοινωνική συνοχή της ευρωζώνης: ενώ στον πυρήνα του ευρώ η ανισότητα πλούτου που εκτινάχθηκε στα χρόνια της ύφεσης έχει πλέον υποχωρήσει, επιστρέφοντας κοντά στα προ-κρίσης επίπεδα, στον ευρωπαϊκό Νότο -και φυσικά στην Ελλάδα- η ψαλίδα παραμένει ανοιχτή.
Στη δίνη του χρέους: Η γεωγραφία της ανισότητας στην ευρωζώνη
Για να κατανοήσει κανείς το μέγεθος της απόκλισης, αρκεί να δει τη διαφορετική τροχιά που ακολούθησαν οι οικονομίες του ευρώ. Στις χώρες που δεν βρέθηκαν στο επίκεντρο της κρίσης χρέους, η άνοδος των τιμών των ακινήτων και των χρηματοοικονομικών περιουσιακών στοιχείων κατά την περίοδο των μηδενικών επιτοκίων ενίσχυσε τη μεσαία τάξη, εξισορροπώντας τις αρχικές απώλειες.
Στον αντίποδα, στις χώρες που βρέθηκαν στη δίνη των μνημονίων και της δημοσιονομικής προσαρμογής -Ελλάδα, Ισπανία, Πορτογαλία, Κύπρος και Ιρλανδία- η ανισότητα πλούτου εκτοξεύθηκε βίαια τη δεκαετία του 2010 και έκτοτε παρέμεινε εγκλωβισμένη σε υψηλά επίπεδα.
Η Ελλάδα αποτελεί το πιο χαρακτηριστικό παράδειγμα αυτής της ασυμμετρίας. Η καθίζηση του διαθέσιμου εισοδήματος, η έκρηξη της ανεργίας και οι διαδοχικές αυξήσεις στη φορολογία ακίνητης περιουσίας (όπως η θέσπιση του ΕΝΦΙΑ) ανάγκασαν χιλιάδες νοικοκυριά των χαμηλών και μεσαίων στρωμάτων να ρευστοποιήσουν τις αποταμιεύσεις τους ή να φτάσουν σε σημείο αδυναμίας να εξυπηρετήσουν τις δανειακές τους υποχρεώσεις.
Το ελληνικό παράδοξο: Ιδιοκατοίκηση υπό πίεση
Η δομή του πλούτου των ελληνικών νοικοκυριών εξηγεί σε μεγάλο βαθμό γιατί το πλήγμα αποδείχθηκε τόσο επίμονο. Σε αντίθεση με άλλες ευρωπαϊκές χώρες, όπου τα νοικοκυριά κατανέμουν τις αποταμιεύσεις τους σε μετοχές, αμοιβαία κεφάλαια και συνταξιοδοτικά προγράμματα, στην Ελλάδα το βασικό όχημα αποταμίευσης και κληρονομικού πλούτου υπήρξε παραδοσιακά η ακίνητη περιουσία.
Κατά τη διάρκεια της κρίσης χρέους, οι τιμές των κατοικιών στην Ελλάδα κατέγραψαν σωρευτική πτώση που ξεπέρασε το 40%. Αυτή η κατάρρευση έπληξε δυσανάλογα τη μεσαία τάξη, της οποίας το μεγαλύτερο μέρος του καθαρού πλούτου ήταν «κλειδωμένο» στην πρώτη κατοικία. Την ίδια στιγμή, τα νοικοκυριά που βρίσκονταν στην κορυφή της εισοδηματικής πυραμίδας διέθεταν μεγαλύτερη ρευστότητα, διεθνή χαρτοφυλάκια και την οικονομική ευχέρεια όχι μόνο να διατηρήσουν τα περιουσιακά τους στοιχεία, αλλά και να αποκτήσουν ακίνητα σε ιδιαίτερα χαμηλές τιμές.
Όταν η αγορά ακινήτων άρχισε να ανακάμπτει τα τελευταία χρόνια -με την ώθηση του τουρισμού, των βραχυχρόνιων μισθώσεων και των προγραμμάτων προσέλκυσης ξένων κεφαλαίων- ένα μεγάλο τμήμα της ελληνικής κοινωνίας βρισκόταν ήδη εκτός παιχνιδιού. Τα ποσοστά ιδιοκατοίκησης υποχώρησαν ιστορικά, ιδιαίτερα στις νεότερες γενιές, δημιουργώντας έναν νέο κοινωνικό διαχωρισμό: ανάμεσα σε εκείνους που κατέχουν ακίνητα και εισπράττουν αυξανόμενα ενοίκια, και σε εκείνους που βλέπουν ένα ολοένα και μεγαλύτερο ποσοστό του μισθού τους να εξανεμίζεται στο κόστος στέγασης, χωρίς καμία δυνατότητα αποταμίευσης.
Πανδημία και πληθωρισμός
Ένα κρίσιμο ερώτημα που εξετάζει η ανάλυση της ΕΚΤ είναι πώς λειτούργησαν οι δύο μεγάλες διαδοχικές κρίσεις που ακολούθησαν: η πανδημία του 2020 και το πληθωριστικό κύμα της περιόδου 2021–2023.
Κατά την πανδημία: Οι γενναίες δημοσιονομικές παρεμβάσεις και τα επιδόματα στήριξης λειτούργησαν ως δίχτυ ασφαλείας, αποτρέποντας μια νέα κατάρρευση των εισοδημάτων και κρατώντας την ανισότητα πλούτου σχετικά σταθερή.
Κατά το πληθωριστικό σοκ: Η επίδραση του πληθωρισμού στην κατανομή του πλούτου ήταν σύνθετη και, σε πρώτη ανάγνωση, φάνηκε να λειτουργεί εξισορροπητικά. Από τη μία πλευρά, η άνοδος των τιμών απομείωσε την πραγματική αξία των μετρητών και των ομολόγων, πλήττοντας τους κατόχους ρευστών διαθεσίμων. Από την άλλη, «ροκάνισε» την πραγματική αξία των χρεών, ανακουφίζοντας θεωρητικά τα υπερχρεωμένα νοικοκυριά. Ωστόσο, στην ελληνική πραγματικότητα, αυτή η θεωρητική εξισορρόπηση αποδείχθηκε περιορισμένη. Για τα νοικοκυριά του κατώτερου 50% της κατανομής -τα οποία διαθέτουν ελάχιστο ή και αρνητικό καθαρό πλούτο- ο πληθωρισμός στα τρόφιμα και την ενέργεια λειτούργησε ως ένας άτυπος, σκληρός φόρος στην κατανάλωση, εξανεμίζοντας κάθε περιθώριο δημιουργίας περιουσίας. Παράλληλα, η ραγδαία αύξηση των επιτοκίων από την ΕΚΤ για την τιθάσευση του πληθωρισμού αύξησε το κόστος εξυπηρέτησης των δανείων κυμαινόμενου επιτοκίου, πιέζοντας εκ νέου τους δανειολήπτες.
Το στοίχημα της επόμενης μέρας
Τα ευρήματα της Ευρωπαϊκής Κεντρικής Τράπεζας υπενθυμίζουν με τον πιο επίσημο τρόπο ότι οι οικονομικές κρίσεις δεν είναι ουδέτερα γεγονότα που απλώς «περνούν» όταν επιστρέφουν οι θετικοί ρυθμοί ανάπτυξης. Στην Ελλάδα, η κρίση χρέους αναδιάταξε βίαια τον κοινωνικό χάρτη, μεταφέροντας πλούτο και ευκαιρίες προς τα πάνω και αφήνοντας τη μεσαία τάξη και τους νέους αντιμέτωπους με ένα δομικό έλλειμμα κεφαλαίου.
Η πρόκληση πλέον για την οικονομική πολιτική δεν περιορίζεται στη διατήρηση της δημοσιονομικής σταθερότητας ή στην προσέλκυση επενδύσεων. Το πραγματικό διακύβευμα είναι αν αυτή η ανάπτυξη μπορεί να αποκτήσει συμπεριληπτικά χαρακτηριστικά: μέσα από τη στήριξη της πρόσβασης στη στέγη, την ενίσχυση των πραγματικών μισθών και τη δημιουργία μηχανισμών που θα επιτρέψουν στα ελληνικά νοικοκυριά να ξαναχτίσουν τα αποταμιευτικά τους αναχώματα. Διαφορετικά, τα τραύματα του χρέους θα συνεχίσουν να καθορίζουν ποιος ευημερεί και ποιος απλώς επιβιώνει στην Ελλάδα της επόμενης δεκαετίας.
