Σε μια εποχή όπου το πλουσιότερο 1% του πλανήτη συγκεντρώνει περισσότερα κεφάλαια από το 95% της ανθρωπότητας, οι προτάσεις για τη φορολόγηση των δισεκατομμυριούχων επανέρχονται δυναμικά στο προσκήνιο.
Από τη Γαλλία μέχρι τις Ηνωμένες Πολιτείες, κυβερνήσεις και συνδικάτα συζητούν την επιβολή ενός φόρου περιουσίας της τάξης του 2% ή 5%, αναζητώντας πόρους για να στηρίξουν τα δημόσια συστήματα υγείας και τις συντάξεις.
Κι όμως, όπως υπογραμμίζει η διακεκριμένη οικονομολόγος Nancy Folbre, τέτοια ποσοστά είναι υπερβολικά χαμηλά για να ανατρέψουν τις οικονομικές ανισορροπίες ή να απειλήσουν την περιουσία των υπερπλουσίων.
Γιατί, λοιπόν, οι οικονομικές ελίτ αντιδρούν με τόση σφοδρότητα απέναντι σε μέτρα που δεν αγγίζουν τον πυρήνα της ισχύος τους; Η εξήγηση δεν κρύβεται στους αριθμούς, αλλά στον φόβο ότι η κοινωνία αμφισβητεί πλέον ανοιχτά το αφήγημα της απεριόριστης συσσώρευσης πλούτου.
Μια «σταγόνα» στον ωκεανό της ανισότητας
Οι σύγχρονες προτάσεις φορολόγησης των υπερπλουσίων είναι εξαιρετικά στοχευμένες.
Στη Γαλλία, η λεγόμενη φορολογική πρόταση Zucman έχει γίνει το πιο καυτό θέμα στη χώρα και, παρόλο που οι νομοθέτες στην κάτω βουλή της Γαλλίας μόλις απέρριψαν πολλαπλές προτάσεις για τη φορολόγηση των υπερπλούσιων, η μάχη δεν έχει τελειώσει.
Στις Ηνωμένες Πολιτείες, μια ομάδα Δημοκρατικών στο Κογκρέσο εισήγαγε πρόσφατα τον Νόμο περί Φορολογίας Εισοδήματος Δισεκατομμυριούχων και ομάδες εργασίας και υγείας στην Καλιφόρνια πρότειναν φόρο πλούτου 5% στους δισεκατομμυριούχους της πολιτείας για να αντισταθμίσουν δισεκατομμύρια σε ομοσπονδιακές περικοπές χρηματοδότησης για την υγειονομική περίθαλψη.
Ως περαιτέρω απόδειξη της πολιτικής έλξης που αποκτά η απαίτηση για φορολόγηση των υπερπλούσιων, οι νομοθέτες του Ιλινόις πρότειναν έναν εφάπαξ φόρο 4,95% στους κατοίκους που κατέχουν χαρτονομίσματα με καθαρή αξία που υπερβαίνει το 1 δισεκατομμύριο δολάρια.
Όπως επισημαίνει η Nancy Folbre, τέτοιοι φόροι δεν πρόκειται να ανατρέψουν τη συγκέντρωση του πλούτου, η οποία αυξάνεται με ρυθμούς ταχύτερους από την ίδια την οικονομία.
Στην καλύτερη περίπτωση, λειτουργούν ως ανάχωμα που επιβραδύνει ελαφρώς την ανισότητα, προσφέροντας παράλληλα πολύτιμα έσοδα για να μη γίνουν περικοπές στις συντάξεις και την πρόνοια.
Γιατί αντιδρούν τόσο έντονα οι υπερπλούσιοι;
Ένας φόρος 2% δεν πρόκειται να μειώσει την άνεση των δισεκατομμυριούχων ούτε θα τους κάνει φτωχότερους. Παρόλα αυτά, πολεμούν αυτές τις προτάσεις με κάθε μέσο. Οι πραγματικοί λόγοι πίσω από αυτή την αντίδραση είναι τρεις:
1. Ο φόβος της συμβολικής ήττας
Για τους υπερπλούσιους, αυτοί οι φόροι αποτελούν μια συμβολική απειλή. Αν περάσει ένας τέτοιος νόμος, σπάει το άτυπο «ταμπού» που προστάτευε τις μεγάλες περιουσίες εδώ και δεκαετίες. Η κοινωνία αρχίζει να αναρωτιέται δημόσια αν είναι ηθικό και δίκαιο να συγκεντρώνεται τόσος πλούτος σε ελάχιστα χέρια. Αν ανοίξει αυτή η πόρτα, οι πλούσιοι φοβούνται ότι στο μέλλον θα ακολουθήσουν ακόμη πιο αυστηροί νόμοι.
2. Η αποκάλυψη της ανισότητας
Όταν συζητιούνται αυτοί οι φόροι, τα φώτα της δημοσιότητας πέφτουν πάνω στα πραγματικά νούμερα. Ο απλός κόσμος μαθαίνει πόσο λίγα πληρώνουν αναλογικά οι δισεκατομμυριούχοι σε σχέση με τους μισθωτούς. Αυτή η γνώση προκαλεί οργή και πίεση προς τους πολιτικούς, κάτι που η οικονομική ελίτ θέλει οπωσδήποτε να αποφύγει.
3. Η μάχη για το κοινωνικό κράτος
Στην πραγματικότητα, δεν πρόκειται απλώς για έναν φόρο, αλλά για μια σύγκρουση γύρω από το ποιος θα πληρώσει τα έξοδα της κοινωνίας:
Και εξηγούμε. Τα κράτη έχουν τεράστια χρέη και χρειάζονται πόρους για να κρατήσουν ανοιχτά τα νοσοκομεία, τα σχολεία και να δίνουν συντάξεις.
Αν δεν πληρώσουν οι υπερπλούσιοι, τότε είτε θα κοπούν οι παροχές (υγεία, παιδεία), είτε θα αυξηθούν οι φόροι για τους εργαζόμενους και τη μεσαία τάξη.
Όταν το κράτος έχει χρήματα για να στηρίζει τους πολίτες, οι εργαζόμενοι νιώθουν πιο ασφαλείς και διεκδικούν καλύτερους μισθούς και συνθήκες. Οι μεγάλες επιχειρήσεις και οι υπερπλούσιοι προτιμούν ένα κράτος με λιγότερα έσοδα, ώστε οι πολίτες να εξαρτώνται περισσότερο από τον ιδιωτικό τομέα.
Η κρυφή μάχη για τον «κοινωνικό μισθό»
Πίσω από τις συζητήσεις για τους φόρους βρίσκεται μια βαθιά ταξική σύγκρουση. Από τη δεκαετία του 1960 μέχρι σήμερα, ο ανώτατος φορολογικός συντελεστής στις ΗΠΑ έπεσε από το 91% στο 35% και οι εταιρικοί φόροι μειώθηκαν στο μισό. Ταυτόχρονα, οι έμμεσοι φόροι κατανάλωσης επιβαρύνουν δυσανάλογα τα χαμηλά και μεσαία εισοδήματα.
Το πραγματικό διακύβευμα σήμερα είναι ο «κοινωνικός μισθός». Η χρηματοδότηση της υγείας, της παιδείας και των κοινωνικών δικτύων ασφαλείας. Όταν η κορυφή αρνείται να συνεισφέρει, το βάρος μεταφέρεται στους εργαζόμενους, οι οποίοι καλούνται είτε να πληρώσουν περισσότερα είτε να αποδεχτούν τη διάλυση των δημόσιων παροχών.
Ο μύθος της φυγής των πλουσίων
Κάθε φορά που τίθεται θέμα φορολόγησης, το βασικό επιχείρημα των ελίτ είναι η απειλή της φυγής κεφαλαίων. Ωστόσο, η πραγματικότητα συχνά τους διαψεύδει.
Στη Μασαχουσέτη, το 2022 εγκρίθηκε ένας πρόσθετος φόρος 4% για εισοδήματα άνω του ενός εκατομμυρίου δολαρίων. Όχι μόνο δεν παρατηρήθηκε μαζική έξοδος των πλουσίων, αλλά τα έσοδα που συγκεντρώθηκαν χρηματοδοτούν σήμερα τα δημόσια κολέγια και τη συντήρηση των οδικών δικτύων.
