Πώς οι συντάξεις «έφαγαν» το κράτος – Ποιοι κερδίζουν και ποιοι πληρώνουν τον λογαριασμό

Τη δεκαετία του ’50 σχεδόν οι μισοί ηλικιωμένοι σε Βρετανία, ΗΠΑ, Καναδά και Ευρώπη ζούσαν στη φτώχεια, χωρίς ιδιόκτητη στέγη ή αποταμιεύσεις. Τότε, όμως, το δημογραφικό ευνοούσε τα κράτη: οι συνταξιούχοι ήταν λίγοι, οι εργαζόμενοι πολλοί και οι μισθοί ανέβαιναν.

Εβδομήντα χρόνια μετά, η εικόνα έχει αντιστραφεί. Στις περισσότερες πλούσιες χώρες οι συνταξιούχοι έχουν πλέον τα χαμηλότερα ποσοστά φτώχειας από κάθε άλλη ηλικιακή ομάδα, το χαμηλότερο κόστος στέγασης —καθώς στην πλειονότητά τους είναι ιδιοκτήτες ακινήτων— και, σε αρκετές περιπτώσεις, υψηλότερο διαθέσιμο εισόδημα από τους εργαζομένους, αναφέρουν σε ανάλυσή τους οι Financial Times

Για να συντηρήσουν αυτό το μοντέλο, τα κράτη αυξάνουν φόρους, περικόπτουν δαπάνες ή φουσκώνουν το χρέος τους. Σε Γαλλία, Ισπανία και Ιταλία, 1 στα 4 ευρώ των δημοσίων δαπανών κατευθύνεται στις συντάξεις. Το 2024 η Γαλλία ξόδεψε περισσότερα για συντάξεις απ’ ό,τι για παιδεία, αστυνόμευση, στέγαση, υποδομές και άμυνα μαζί.

«Συζητάμε αν οι συντάξεις θα είναι βιώσιμες μακροπρόθεσμα, αλλά είναι ήδη μη βιώσιμες σήμερα», προειδοποιεί ο καθηγητής του LSE Λουίς Γκαρικάνο. «Το σύστημα μένει όρθιο μόνο επειδή θυσιάζεται κάθε επένδυση για το μέλλον».

Το θέμα είναι πολιτική «βόμβα», όπως δείχνουν οι διαδηλώσεις σε Γαλλία, Βέλγιο και Ελλάδα κατά της αύξησης των ορίων ηλικίας, οι υποσχέσεις της Μαρίν Λεπέν για κατάργηση της μεταρρύθμισης Μακρόν (που πήγε το όριο από τα 62 στα 64) και οι απεργίες στην Ιταλία.

Από τους νέους στους ηλικιωμένους

Στα διανεμητικά συστήματα, οι σημερινοί εργαζόμενοι πληρώνουν τις συντάξεις των σημερινών συνταξιούχων. Σε Βρετανία και ΗΠΑ, οι συνταξιοδοτικές δαπάνες αντιστοιχούν πλέον στο 20% των προ φόρων μισθών (από 10% το 1970). Μαζί με την υγειονομική περίθαλψη των ηλικιωμένων, το ποσοστό ξεπερνά το 25%, φτάνει το 40% στην Ισπανία και αγγίζει το 50% στη Γαλλία.

Παρά την πεποίθηση πολλών συνταξιούχων ότι «παίρνουν πίσω όσα πλήρωσαν», τα στοιχεία δείχνουν μεγάλη ανισορροπία μεταξύ των γενεών:

Οι baby boomers σε Βρετανία και Γαλλία θα εισπράξουν σχεδόν διπλάσια ποσά από τις εισφορές που κατέβαλαν, ενώ στην Ισπανία οι παροχές φτάνουν το τριπλάσιο.
Αντίθετα, οι millennials και η Gen Z σε Γαλλία και Ισπανία μετά βίας θα πάρουν πίσω τις εισφορές τους, ενώ πολλοί θα πληρώνουν ενοίκιο ακόμη και στη σύνταξη λόγω της στεγαστικής κρίσης.

Η ανατροπή στην κατανάλωση και τα εισοδήματα

Από το 2008 έως σήμερα, τα δύο τρίτα της αύξησης του κατά κεφαλήν ΑΕΠ στην Ισπανία και το ένα τρίτο στη Γαλλία κατέληξαν στις συντάξεις, ενώ οι μισθοί των νέων έμειναν καθηλωμένοι.

Σήμερα το μέσο νοικοκυριό άνω των 60 ετών καταναλώνει περισσότερα αγαθά και υπηρεσίες από τις οικογένειες εργάσιμης ηλικίας σε ΗΠΑ, Βρετανία, Ιρλανδία, Γαλλία, Ισπανία και Ιταλία. Στις ΗΠΑ, σύμφωνα με το Ινστιτούτο Brookings, την επόμενη δεκαετία θα δοθούν 2 τρισ. δολάρια σε κρατικές συντάξεις σε εύπορους συνταξιούχους με εισόδημα άνω των 200.000 δολαρίων τον χρόνο. Την ίδια ώρα, στη Βρετανία 1 στους 5 νέους (18-34 ετών) αδυνατεί να πληρώσει τους λογαριασμούς του, έναντι μόλις 1 στους 40 άνω των 65.

Η δημογραφική «δαμόκλειος σπάθη»

Πίσω από τις βραχυπρόθεσμες διαβεβαιώσεις, οι μακροπρόθεσμοι αριθμοί της έκθεσης φέρνουν στην επιφάνεια τη μεγαλύτερη δομική αδυναμία της χώρας: το δημογραφικό. Οι προβλέψεις της Eurostat δείχνουν ότι η Ελλάδα χάνει 2,7 εκατομμύρια κατοίκους μέχρι το 2080 —από τα 10,4 εκατομμύρια το 2025, στα 9,2 εκατομμύρια το 2050 και μόλις στα 7,6 εκατομμύρια το 2080. Ακόμη κι αν ο δείκτης γονιμότητας ανακάμψει ελαφρά από το 1,20 στο 1,45, θα παραμείνει καθηλωμένος πολύ κάτω από το όριο αναπλήρωσης των γενεών (2,1).

Με όλο και λιγότερους εργαζόμενους να σηκώνουν το βάρος όλο και περισσότερων συνταξιούχων για περισσότερα χρόνια, η παράταση του εργασιακού βίου μετατρέπεται σε μονόδρομο για τα ταμεία. Σύμφωνα με την έκθεση, έως το 2080 η απασχόληση στην ηλικιακή ομάδα 55-64 ετών θα πρέπει να ανέβει στο 85% για τους άνδρες (από 75,1% σήμερα) και στο 67,9% για τις γυναίκες (από 53,3% σήμερα).

Ταμεία στο «κόκκινο» και το παράδειγμα της Δανίας

Τα ελλείμματα διογκώνονται: στην Ισπανία οι εισφορές καλύπτουν το 9% του ΑΕΠ αλλά οι συντάξεις κοστίζουν 11%, με την «τρύπα» να εκτιμάται στο 5% του ΑΕΠ έως το 2050, ενώ στις ΗΠΑ το αποθεματικό ταμείο εξαντλείται το 2032.

Η σύγκριση μεταξύ των χωρών δείχνει τη διαφορά μοντέλου:

Γαλλία: Η κρατική σύνταξη καλύπτει κατά μέσο όρο το 57% του μισθού και το δημόσιο χρέος έφτασε στο 119% του ΑΕΠ. Αν είχε ακολουθήσει τα όρια ηλικίας της Δανίας, το χρέος της σήμερα θα ήταν κοντά στο 70%.

Δανία: Κυριαρχούν τα υποχρεωτικά επενδυτικά ταμεία εργοδοτών, η κρατική σύνταξη δίνεται με εισοδηματικά κριτήρια, το όριο ηλικίας ανέβηκε στα 70 έτη (αυτόματα συνδεδεμένο με το προσδόκιμο ζωής) και το χρέος βρίσκεται μόλις στο 27% του ΑΕΠ.

Σουηδία και Αυστραλία: Στην Αυστραλία οι εισοδηματικοί «κόφτες» περιόρισαν τους δικαιούχους κρατικής σύνταξης από 80% τη δεκαετία του ’70 στο 63% σήμερα. Στη Σουηδία, η βαθιά ύφεση της δεκαετίας του ’90 οδήγησε σε διακομματική τομή που συνέδεσε τις συντάξεις με την πορεία των μισθών και το προσδόκιμο ζωής, εισάγοντας υποχρεωτικούς επενδυτικούς λογαριασμούς.

Η Σουηδία απέδειξε ότι η μεταρρύθμιση είναι εφικτή, αλλά χρειάστηκε μια οξεία οικονομική κρίση για να εφαρμοστεί. Το ερώτημα για χώρες όπως η Γαλλία είναι πόσο βαθιά κρίση θα χρειαστεί μέχρι πολιτικοί και ψηφοφόροι να αποδεχθούν το αναπόφευκτο.

ΔΙΑΒΑΣΤΕ ΕΠΙΣΗΣ

ΟΙ ΑΝΑΓΝΩΣΤΕΣ ΜΑΣ

ΤΕΛΕΥΤΑΙΑ NEA