Πώς θα είναι η αγορά εργασίας στην Ευρώπη το 2040 και ποιες θα είναι οι επιπτώσεις από την περεταίρω εξάπλωση της τεχνητής νοημοσύνης; Η νέα μελέτη του Cedefop, του Ευρωπαϊκού Κέντρου για την Ανάπτυξη της Επαγγελματικής Κατάρτισης, εξετάζει τέσσερα εναλλακτικά σενάρια, υπενθυμίζοντας ότι οι πολιτικές που σχεδιάζονται και εφαρμόζονται σήμερα, είναι εκείνες που θα διαμορφώσουν και το κοντινό εργασιακό μας μέλλον.
Με αφορμή τη μελέτη, οι εμπειρογνώμονες του Κέντρου απαντούν στις ερωτήσεις του in, για τις επιπτώσεις της Τεχνητής Νοημοσύνης στην ελληνική αγορά εργασίας, τις ευκαιρίες αλλά και τους κινδύνους για τους εργαζόμενους και τις επιχειρήσεις.
Παράλληλα, εξηγούν τους στόχους της έρευνας και προτείνουν κατευθύνσεις πολιτικής, ώστε το σενάριο «Δουλεύοντας στην Ευρώπη το 2040», που γράφεται από τώρα, να είναι περιπέτεια δράσης και όχι εργασιακό θρίλερ.
H αγορά εργασίας το 2040
- Πώς μας βοηθάει να προετοιμαστούμε για το αυριανό εργασιακό τοπίο η έρευνα του Ευρωπαϊκού Κέντρου, με τα τέσσερα σενάρια για το 2040;
«Τα σενάρια της τελευταίας μας έκδοσης δεν είναι προβλέψεις, αλλά εργαλεία διερεύνησης», μας απαντά η Λίντια Σαλβατόρε, εμπειρογνώμονας στο Cedefop και μία εκ των συγγραφέων της μελέτης. «Εξερευνώντας τέσσερα εναλλακτικά ‘θεωρητικά’ μέλλοντα, σκοπεύουμε να εντοπίσουμε ευκαιρίες, απειλές και επείγουσες προτεραιότητες για τη διαμόρφωση ενός επιθυμητού μέλλοντος για τη συνεχιζόμενη ανάπτυξη δεξιοτήτων στην Ευρώπη.
Τα σενάρια δείχνουν ότι το μέλλον δεν είναι προκαθορισμένο – εμείς το διαμορφώνουμε. Οι στρατηγικές επιλογές που θα γίνουν σήμερα θα καθορίσουν εάν η Ευρώπη θα δημιουργήσει ένα εργατικό δυναμικό έτοιμο για το μέλλον, ικανό να ευδοκιμήσει σε έναν κόσμο που βασίζεται στην Τεχνητή Νοημοσύνη».
Ελλάδα, είσαι έτοιμη για το μέλλον της ΑΙ;
- Η είσοδος της Τεχνητής Νοημοσύνης στην εργασία είναι γεγονός και στην Ελλάδα. Πόσο προετοιμασμένη όμως είναι η χώρα μας για την επέκταση-αναβάθμιση της χρήσης ΑΙ σε όλο και περισσότερα εργασιακά περιβάλλοντα;
«H έρευνα δεξιοτήτων Τεχνητής Νοημοσύνης του Cedefop (2024) δείχνει ότι η Ελλάδα υιοθετεί την ΤΝ αργότερα από τον ευρωπαϊκό μέσο όρο», μας απαντά ο εμπειρογνώμονας του Κέντρου Κώστας Πουλιάκας, παραπέμποντας σε προγενέστερη μελέτη, σε αναμονή επικαιροποιημένων στοιχείων.
«Για παράδειγμα, στη χώρα μας, περίπου ο 1 στους 5 εργαζόμενους χρησιμοποίησαν κάποια τεχνολογία ΤΝ στην εργασία τους το 2023-2024, ενώ ο μέσος όρος των χωρών της ΕΕ ήταν 1 στους 3. Tο ίδιο διάστημα, στις χώρες που προπορεύονται (πχ Λουξεμβούργο, Βέλγιο, Γαλλία, Γερμανία), περίπου 4 στους 10 εργαζόμενους χρησιμοποίησαν ΤΝ στην εργασία τους.
Οι έρευνές μας δείχνουν επίσης ότι μεγαλύτερο ποσοστό Ελλήνων εργαζομένων φοβούνται ότι θα χάσουν τη δουλειά τους λόγω ΤΝ σε σχέση με το μέσο όρο στην ΕΕ (24% και 15% αντίστοιχα). Οι 5 στους 10 Έλληνες εργαζόμενους δήλωσαν την ανάγκη να αποκτήσουν περαιτέρω γνώσεις και δεξιότητες σχετικές με την ΤΝ. Τα παραπάνω μπορούν να ερμηνευτούν ως ένα ευρύτερο αίσθημα έλλειψης προετοιμασίας».
Μικρομεσαίες επιχειρήσεις, μεγάλες προκλήσεις
- Ένα χαρακτηριστικό της ελληνικής αγοράς εργασίας είναι το μεγάλο ποσοστό μικρών – πολύ μικρών επιχειρήσεων και ελεύθερων επαγγελματιών. Πώς θα επηρεαστούν ειδικά αυτοί από την ΤΝ;
Η τελευταία σχετική έρευνα, τονίζει ο κ. Πουλιάκας, «δείχνει σαφώς ότι είναι πιο πιθανό οι μεγαλύτερες επιχειρήσεις να υιοθετήσουν την Τεχνητή Νοημοσύνη στους χώρους εργασίας σε σχέση με τις ΜμΕ. Έτσι, προς το παρόν οι εργαζόμενοι στις μικρομεσαίες επιχειρήσεις (ΜμΕ) φαίνεται να επηρεάζονται λιγότερο από αρνητικές επιπτώσεις της ΤΝ. Ωστόσο, αυτό οφείλεται εν μέρει στο γεγονός ότι οι ΜμΕ είναι λιγότερο πιθανό να έχουν την ικανότητα να κατανοήσουν τι είδους διαδικασίες μετάβασης βασισμένες στην ΤΝ πρέπει να υιοθετήσουν. Παράλληλα, συνολικά, οι ΜμΕ είναι λιγότερο πιθανό να έχουν τις υποδομές που απαιτούνται για να επενδύσουν σε μια διαδικασία που βασίζεται στην Τεχνητή Νοημοσύνη»
O Bλάσης Κοροβήλος, ο έτερος εμπειρογνώμονας του Cedefop που συμμετείχε στη νέα έρευνα, επισημαίνει ότι ένα επιπλέον πρόβλημα που ενδέχεται να αντιμετωπίσουν οι πολύ μικρές επιχειρήσεις και οι αυτοαπασχολούμενοι-ελεύθεροι επαγγελματίες, είναι η περιορισμένη οικονομική δυνατότητα για επαρκείς επενδύσεις στην Τεχνητή Νοημοσύνη. «Ως αποτέλεσμα, μπορεί να χάσουν το τρένο αύξησης παραγωγικότητας που η ΤΝ υπόσχεται, να είναι λιγότερο ανταγωνιστικές στο μέλλον και ενδεχομένως να μείνουν εκτός αγοράς»
Ο ίδιος, συμπληρώνει ότι «οι διαφορετικές ικανότητες προσαρμογής στην τεχνολογική αλλαγή μπορεί να αυξήσουν το χάσμα μεταξύ εκείνων που έχουν πρόσβαση σε ευκαιρίες και εκείνων που δεν έχουν, διευρύνοντας έτσι τις ανισότητες μεταξύ επιχειρήσεων, επαγγελμάτων και τομέων. Αυτό με τη σειρά του σημαίνει ότι για να έχουμε το επιθυμητό μέλλον, χρειάζεται να δοθεί προσοχή σε δράσεις που βοηθούν τις πολύ μικρές επιχειρήσεις ή τους αυτοαπασχολούμενους να μην μείνουν πίσω, αλλά αντίθετα να είναι σε θέση να επωφεληθούν από την επέκταση της Τεχνητής Νοημοσύνης».
Το καλό και το κακό σενάριο για τους εργαζόμενους
- Τι δείχνουν τα σενάρια της μελέτης για τους εργαζόμενους στην Ελλάδα;
«Οι προκλήσεις και οι απειλές που αναφέρθηκαν για τις πολύ μικρές επιχειρήσεις είναι σε μεγάλο βαθμό κοινές για τους πολίτες, είτε πρόκειται για εργαζόμενους είτε για ανέργους», συνεχίζει ο κ. Κοροβήλος.
«Στους χώρους εργασίας, σε ένα καλό σενάριο, η Τεχνητή Νοημοσύνη μπορεί να απελευθερώσει τους εργαζόμενους από τα καθήκοντα ρουτίνας, επιτρέποντάς τους να αποκτήσουν πιο ενδιαφέροντα καθήκοντα, να αναλάβουν υψηλότερους ρόλους ή να ακολουθήσουν καριέρες που καλύπτουν καλύτερα τις προσωπικές τους αξίες και ενδιαφέροντα.
Όμως σε κάποια άλλα σενάρια, ενώ ορισμένοι εργαζόμενοι ευδοκιμούν σε δυναμικά περιβάλλοντα με τη βοήθεια της τεχνολογίας, άλλοι υποβιβάζονται σε ρόλους ρουτίνας χαμηλής ειδίκευσης με περιορισμένες προοπτικές σταδιοδρομίας – ή ακόμη χειρότερα βρίσκονται αντιμέτωποι με πιο εκτεταμένη αντικατάσταση από την Τεχνητή Νοημοσύνη.
Εάν αυτό συνδυαστεί με αυξανόμενες πιέσεις για τα άτομα να αναλάβουν την κύρια ευθύνη για την ανάπτυξη των δικών τους δεξιοτήτων (αντί των εργοδοτών τους ή του κράτους), τότε οι πολίτες μπορεί να αντιμετωπίσουν μια διαστρωματωμένη κατάσταση: όσοι είναι ήδη προνομιούχοι είναι σε θέση να αξιοποιήσουν την Τεχνητή Νοημοσύνη για να βελτιώσουν περαιτέρω τις θέσεις τους, ενώ όσοι είναι περιθωριοποιημένοι μένουν ακόμα πιο πίσω, αντιμετωπίζοντας σημαντικά εμπόδια στην πρόσβαση, τη συμμετοχή και την κοινωνική κινητικότητα».
Θα αντέξουν τα «γκαρσόνια της Ευρώπης» στην επέλαση του ΑΙ;
- Στην ελληνική αγορά εργασίας μεγαλύτεροι συλλογικοί εργοδότες παραμένουν το εμπόριο και ο τουρισμός-εστίαση. Πώς επηρεάζονται αυτοί οι κλάδοι από την επέλαση της ΤΝ;
«Οι τομείς με μεγαλύτερη ανάγκη για κοινωνικές – διαπροσωπικές δεξιότητες, όπως το εμπόριο, ο τουρισμός ή η εστίαση, είναι πιο ‘θωρακισμένοι’ από την Τεχνητή Νοημοσύνη και ενδέχεται να αντιμετωπίσουν πιο περιορισμένες αρνητικές επιπτώσεις από την TN και τον αυτοματισμό, σε σύγκριση με άλλους πιο ευάλωτους τομείς, π.χ. χρηματοοικονομικά και ασφάλειες, τεχνολογίες της πληροφορίας και των επικοινωνιών (ΤΠΕ), επαγγελματικές και επιστημονικές υπηρεσίες», παραδέχεται ο κ. Πουλιάκας.
Ο κ. Κοροβήλος προσθέτει ότι «στα περισσότερα σενάριά μας, στο επίκεντρο βρίσκονται είτε οι ανθρωποκεντρικές δεξιότητες είτε οι δεξιότητες που σχετίζονται με την Τεχνητή Νοημοσύνη. Σε ένα σενάριο μέτριας επέκτασης της ΤΝ, οι τεχνικές δεξιότητες παραμένουν επίσης εξαιρετικά σημαντικές»
Προτάσεις πολιτικής για την Ελλάδα
- Τι προτείνουν οι εμπειρογνώμονες του Cedefop για τη χώρα μας, ώστε οι εργαζόμενοι να μπορούν να πλοηγηθούν σε μια αγορά εργασίας όπου η χρήση τεχνητής νοημοσύνης θα είναι κανόνας;
«Για αρχή, να επενδύσουμε στην αύξηση του γραμματισμού στην Τεχνητή Νοημοσύνη (AI literacy) στο σύνολο του πληθυσμού: η έρευνα δεξιοτήτων Τεχνητής Νοημοσύνης του Cedefop δείχνει ότι έως και 40-60% των Ευρωπαίων εργαζομένων έχουν χαμηλό επίπεδο γραμματισμού στην Τεχνητή Νοημοσύνη, δηλαδή κατανόηση του τι είναι η ΤΝ, πώς λειτουργεί και ποιες είναι οι επιπτώσεις της», απαντά ο κ. Πουλιάκας.
«Παράλληλα με την απόκτηση βασικών τεχνικών γνώσεων για τις τεχνολογίες Τεχνητής Νοημοσύνης, οι εργαζόμενοι πρέπει επίσης να επενδύσουν σε μεγάλο βαθμό σε κοινωνικοσυναισθηματικές δεξιότητες, καθώς και σε κριτική σκέψη και επίλυση προβλημάτων, καθώς αυτές αναμένεται να είναι οι μόνες δεξιότητες που δεν θα αυτοματοποιηθούν από την Τεχνητή Νοημοσύνη στο μέλλον και θα βοηθήσουν στην επίτευξη ενός επιθυμητού μέλλοντος με επίκεντρο τον άνθρωπο», υπογραμμίζει.
Κλειδί η συλλογική εκπροσώπηση των εργαζομένων
- Πώς θα εξασφαλιστεί ότι η υιοθέτηση της ΑΙ στην εργασία, δεν θα εξελιχθεί σε κούρσα, με κερδισμένους και χαμένους;
«Για να φτάσουν τα οφέλη της ΤΝ σε όσο το δυνατό περισσότερους εργαζομένους απαιτείται από τα ευρωπαϊκά κράτη, τους εργοδότες και τους πολίτες να δώσουν προτεραιότητα στη δια βίου μάθηση και την ανάπτυξη δεξιοτήτων», απαντά ο Βλάσης Κοροβήλος.
«Επιπλέον, για δίκαιη διάδοση των οφελών της ΤΝ, τα σενάρια που διερευνήσαμε στρέφουν την προσοχή στην ενίσχυση της εκπροσώπησης των εργαζομένων και τη διατήρηση κοινωνικής προστασίας που θα δίνουν στους εργαζόμενους φωνή στη διαδικασία λήψης αποφάσεων σχετικά με την ανάπτυξη των δεξιοτήτων τους. Κατ’ αναλογία, ο κοινωνικός διάλογος μπορεί επίσης να βοηθήσει στην πιο εκτεταμένη διάδοση των οφελών της Τεχνητής Νοημοσύνης σε όλους τους κλάδους, ανεξάρτητα από το μέγεθος των επιχειρήσεων».
Δείτε τις έρευνες του Cedefop ΕΔΩ και ΕΔΩ
