Η Ευρώπη, ή τουλάχιστον το βόρειο τμήμα της, είναι η γη που ξέχασαν τα μετρητά. Στη Νορβηγία και την Σουηδία, τα νομίσματα και τα χαρτονομίσματα εξαφανίζονται στο παρελθόν, μαζί με τους Βίκινγκς και τα… κλινοσκεπάσματα της ΙΚΕΑ που έχουν καταργηθεί.
Οι Σουηδοί χρησιμοποιούν πλέον ψηφιακές πληρωμές για το 90% των αγορών τους – μόνο οι μισοί χρησιμοποιούν μετρητά κάθε μήνα. Ενώ οι Ιάπωνες έχουν χάρτινο και μεταλλικό γιεν που αντιστοιχεί στο 22% του ΑΕΠ τους στοιβαγμένο σε πορτοφόλια και κάτω από στρώματα, στην Σουηδία το ποσοστό είναι κάτω από 1%.
Άλλα κομμάτια της ηπείρου πλησιάζουν. Τα μετρητά παραμένουν συχνότερα ο κανόνας στη νότια Ευρώπη, συμπεριλαμβανομένης – προς το παρόν – της Ελλάδας, όπου οι άνθρωποι είναι φτωχότεροι και οι μικρές επιχειρήσεις μερικές φορές στερούνται τη σχολαστικότητα των Σκανδιναβών να δηλώνουν όλα τα εισοδήματά τους στην εφορία.
Η Γερμανία και η Αυστρία έχουν μια διαρκή αγάπη για το φυσικό χρήμα, εκτιμώντας την ιδιωτικότητα που προσφέρει. Αλλά ακόμη και αυτές αφήνουν πλέον πίσω τα μετρητά. Η Ευρώπη έχει τα μισά ΑΤΜ ανά άτομο από την Αμερική, και ο αριθμός μειώνεται. Οι τράπεζες κρατούν τόσο λίγα μετρητά στη Δανία, που οι ληστές δεν μπαίνουν πλέον στον κόπο να τα κλέψουν.
Ψηφιακές πληρωμές σε άνοδο και στην Ελλάδα, αλλά…
Όλη αυτή η αποστολή χρημάτων ηλεκτρονικά από τον έναν λογαριασμό στον άλλο έμοιαζε κάποτε σαν μοντερνισμός – ανεξάρτητα από τις διαμαρτυρίες των εισαγγελέων, των ζητιάνων και των φοροφυγάδων. Οι πολιτικοί πίεσαν εδώ και καιρό για περισσότερες ψηφιακές πληρωμές, για να αντιμετωπίσουν τα αδήλωτα εισοδήματα και να καταπολεμήσουν τη νομιμοποίηση εσόδων από παράνομες δραστηριότητες.
Η Ελλάδα ανάγκασε τις επιχειρήσεις, συμπεριλαμβανομένων των εστιατορίων και των ταξί, να δέχονται ψηφιακές πληρωμές και να εκδίδουν αποδείξεις (αν και η συσκευή ανάγνωσης καρτών στην ταβέρνα μπορεί να αποδειχθεί… βολικά εκτός λειτουργίας όταν φτάνει ο λογαριασμός).
Η ΕΕ έχει επιβάλει όρια για τη χρήση μετρητών, απαιτώντας εθνική νομοθεσία που να απαγορεύει τη χρήση τους για πληρωμές μεγάλων επιχειρήσεων. Το 2019, η Ευρωπαϊκή Κεντρική Τράπεζα σταμάτησε ακόμη και να εκδίδει νέα χαρτονομίσματα των 500 ευρώ. Στα μάτια της Ευρώπης τα μετρητά ήταν τα χθεσινά χρήματα και οι ψηφιακές πληρωμές το λαμπρό μέλλον.
Η ακροδεξιά και όχι μόνο επιμένει στα μετρητά
Κάποιοι διαμαρτυρήθηκαν, κυρίως εκείνοι της ακροδεξιάς και της λαϊκιστικής δεξιάς. Εδώ και καιρό δυσφημούν τις ψηφιακές πληρωμές ως βοήθεια στις τράπεζες (οι οποίες κερδίζουν από κάθε «χτύπημα» της κάρτας). Τα μετρητά, λένε, είναι μια μορφή «έντυπης ελευθερίας». Αλλά οι καταναλωτές έχουν ψηφίσει με το πορτοφόλι τους. Σε όλη τη ζώνη του ευρώ, τα μετρητά χρησιμοποιήθηκαν για το 79% των συναλλαγών το 2016, αλλά μόλις για το 52% το 2024 (και αντιπροσώπευαν μικρότερο μερίδιο αξίας, επειδή οι κάρτες προτιμώνται για μεγαλύτερες πληρωμές).
Ιδιαίτερα μετά τον Covid-19, όπως σημειώνει ο Economist, οι πληρωμές σε νομίσματα και χαρτονομίσματα έγιναν τόσο σπάνιες σε πολλά καταστήματα, που δεν αξίζουν πλέον καταμέτρησης. Ένας συνεχώς αυξανόμενος αριθμός εμφανίζει ταμπέλες: «δεν γίνονται δεκτά μετρητά».
Σε όλη την Ευρώπη, το 12% όλων των επιχειρήσεων αρνήθηκαν κατηγορηματικά τα μετρητά το 2024, από 4% μόλις τρία χρόνια νωρίτερα. Σε ορισμένες χώρες, το ποσοστό είναι υψηλότερο. Πάνω από ένας στους τρεις κινηματογράφους στην Ολλανδία δεν δέχονται πλέον χαρτονομίσματα και κέρματα. Τα μετρητά έμοιαζαν να κατευθύνονται προς μια καταστροφή: λιγότεροι άνθρωποι έβγαζαν ευρώ από τα πορτοφόλια τους, επειδή τα δέχονταν λιγότερα καταστήματα, επειδή τα χρησιμοποιούσαν λιγότεροι άνθρωποι και ούτω καθεξής.
Η Ευρώπη θέλει τώρα να παραμείνουν τα μετρητά ως ένα μέσο πληρωμής
Ωστόσο, οι αρχές πιστεύουν τώρα ότι το ηλεκτρονικό χρήμα μπορεί να… παραείναι καλό. Θα ήθελαν να δουν, αν όχι μια επιστροφή στα μετρητά, τουλάχιστον έναν τρόπο για να διασφαλίσουν πως θα συνεχίσει να είναι ένα πανταχού «παρών» μέσο πληρωμής. Το 2021, μια απόφαση από το ανώτατο δικαστήριο της ΕΕ επιβεβαίωσε ότι το χαρτονόμισμα θα έπρεπε καταρχήν να γίνει αποδεκτό.
Για να αρθούν όλες οι αμφιβολίες που απομένουν, τον Δεκέμβριο, υπουργοί από τα 27 κράτη μέλη της ΕΕ επανέλαβαν την επιθυμία τους να απαγορεύσουν στις επιχειρήσεις να αρνούνται χαρτονομίσματα και κέρματα. Με νόμο, τα καταστήματα και τα εστιατόρια εξακολουθούν να μπορούν να δηλώνουν ότι προτιμούν τις ψηφιακές πληρωμές, αλλά θα πρέπει επίσης να δέχονται τα παλιομοδίτικα μετρητά.
Μία αλλαγή στην οποία μπορείτε να πιστέψετε
Γιατί αυτή η φαινομενική οπισθοδρόμηση; Μια ανησυχία είναι ότι μια σημαντική μειοψηφία εξακολουθεί να είναι αντίθετη στο ηλεκτρονικό χρήμα. Οι Newfangled εφαρμογές και οι κάρτες κλειδωμένες με PIN είναι ιδανικές για νέους και συνδεδεμένους τύπους και ανεκτές για μεσήλικες και ελαφρώς άτυχους. Αλλά για τους ηλικιωμένους, η εμπειρία της ταχυδακτυλουργίας με τραπεζικές κάρτες και εφαρμογές μπορεί να είναι απογοητευτική, ενώ φτωχοί πολίτες αγωνίζονται να ανοίξουν τραπεζικούς λογαριασμούς.
Ένας πιο πρόσφατος ενδιασμός επικεντρώνεται στην ανθεκτικότητα των συστημάτων πληρωμών. Όσο βολικό κι αν είναι όταν τα πράγματα λειτουργούν καλά, η απόκτηση χρημάτων για τη μετακίνηση απαιτεί ηλεκτρισμό και σύνδεση δεδομένων. Οι Ισπανοί, που αντιμετώπισαν διακοπές ρεύματος σε εθνικό επίπεδο την περασμένη άνοιξη, βρέθηκαν ανίκανοι να αγοράσουν τρόφιμα και άλλα είδη πρώτης ανάγκης.
Και τι γίνεται με τις απειλές από ξένους αντιπάλους; Ορισμένοι ανησυχούν ότι οι υπερβολικές ψηφιακές πληρωμές αφήνουν την Ευρώπη να εξαρτάται από εταιρείες όπως η Visa και η MasterCard, αμερικανικές εταιρείες με απρόβλεπτους πολιτικούς κύριους. Η ΕΚΤ σκέφτεται ένα «ψηφιακό ευρώ» ως απάντηση, αν και αυτό θα πάρει ακόμη λίγα χρόνια.
Στη Βαλτική και τις σκανδιναβικές χώρες, όπου η αγωνία επικεντρώνεται στο ρωσικό σαμποτάζ, τα συστήματα ψηφιακών πληρωμών λειτουργούν τώρα για κάποιο χρονικό διάστημα, ακόμη και όταν διακόπτεται το ρεύμα. Αλλά τίποτα δεν ξεπερνά τα μετρητά όσον αφορά στην ανθεκτικότητα.
Οι Σουηδοί έχουν εδώ και καιρό δεχτεί συμβουλές να αποθηκεύουν αρκετά χρήματα σε χαρτονομίσματα και κέρματα για να περάσουν μια εβδομάδα, μια κίνηση που συνιστά τώρα η Ευρωπαϊκή Ένωση. Έπειτα από χρόνια ηλεκτρονικών πληρωμών, η Ευρώπη ανακαλύπτει ότι μία αλλαγή αξίζει να γίνει.
