Η συζήτηση για τη θέση των νέων ανδρών στον σύγχρονο κόσμο συχνά εγκλωβίζεται σε ένα εύπεπτο, αλλά λανθασμένο και παραπλανητικό δίπολο: από τη μία πλευρά οι άνδρες που αισθάνονται ότι χάνουν τη θέση τους και από την άλλη οι γυναίκες ή ο φεμινισμός, στους οποίους αποδίδονται οι δυσκολίες τους.
Η πραγματικότητα, ωστόσο, είναι πολύ πιο σύνθετη. Και αν θέλει κανείς να κατανοήσει γιατί ένα μέρος των νέων ανδρών στρέφεται σήμερα σε ακραίες ή μισογυνικές διαδικτυακές κοινότητες, χρειάζεται πρώτα να κοιτάξει την οικονομία.
Μια γενιά ανδρών έχασε το κοινωνικό της έδαφος
Οι νέοι άνδρες με χαμηλότερο μορφωτικό επίπεδο έχουν πράγματι αντιμετωπίσει μια ιδιαίτερα δύσκολη κοινωνική και οικονομική μετάβαση τις τελευταίες δεκαετίες. Η αλλαγή όμως δεν προκλήθηκε από το φεμινιστικό κίνημα ή από μια υποτιθέμενη «κρίση της ανδρικής ταυτότητας».
Συνδέεται σε μεγάλο βαθμό με τη ριζική αναδιάρθρωση της αγοράς εργασίας, σύμφωνα με ένα άρθρο των Financial Times.
Η μεταποίηση, που για πολλές γενιές προσέφερε στους άνδρες χωρίς πανεπιστημιακή εκπαίδευση σταθερές θέσεις εργασίας, εισόδημα και κοινωνικό κύρος, συρρικνώθηκε δραματικά.
Την ίδια στιγμή, αυξήθηκαν οι θέσεις στις υπηρεσίες που ευνοούν εργαζομένους με υψηλότερο μορφωτικό επίπεδο, καθώς και οι θέσεις στην υγειονομική περίθαλψη και στη φροντίδα.
Η αλλαγή αυτή δεν επηρέασε όλους με τον ίδιο τρόπο. Οι άνδρες με υψηλή εκπαίδευση μπόρεσαν σε μεγάλο βαθμό να επωφεληθούν από τη νέα οικονομία.
Οι γυναίκες, ανεξάρτητα από το μορφωτικό τους επίπεδο, βελτίωσαν επίσης σημαντικά τη θέση τους, καθώς τα στερεότυπα που τις ήθελαν «φροντιστικές» του είχαν ανοίξει ήδη τον δρόμο για θέσεις εργασίας στον κλάδο της περίθαλψης.
Αντίθετα, οι άνδρες χωρίς πανεπιστημιακή εκπαίδευση βρέθηκαν στο κενό.
Όταν η παλιά «ανδρική» δουλειά εξαφανίζεται
Για μεγάλο μέρος του 20ού αιώνα, η κοινωνική εικόνα του επιτυχημένου άνδρα ήταν στενά συνδεδεμένη με την εργασία. Ο εργάτης, ο τεχνίτης ή ο υπάλληλος σε μια βιομηχανία μπορούσε να εξασφαλίσει εισόδημα, σεβασμό και οικογενειακή σταθερότητα χωρίς να διαθέτει πανεπιστημιακό πτυχίο.
Αυτό το μοντέλο έχει αποδυναμωθεί. Οι καλές θέσεις εργασίας που βασίζονταν κυρίως στη σωματική εργασία έχουν μειωθεί, ενώ οι νέες θέσεις «του κεφαλιού» κατευθύνονται συχνά προς ανθρώπους με πανεπιστημιακή εκπαίδευση.
Έτσι δημιουργείται ένα παράδοξο: η κοινωνία έχει προχωρήσει μπροστά, αλλά ένα κομμάτι των ανδρών δεν έχει βρει ακόμη έναν πειστικό δρόμο μέσα στη νέα πραγματικότητα.
Σε αυτό το σημείο εμφανίζεται μια ιδιαίτερα προβληματική αφήγηση: ότι οι γυναίκες κερδίζουν θέσεις εργασίας εις βάρος των ανδρών ή ότι ευνοούνται απλώς και μόνο επειδή είναι γυναίκες. Πρόκειται για μια αντίληψη που συχνά στηρίζεται σε σεξιστικά στερεότυπα.
Η είσοδος περισσότερων γυναικών στην αγορά εργασίας δεν σημαίνει ότι τους χαρίστηκαν οι θέσεις. Για δεκαετίες, οι γυναίκες αντιμετώπισαν διακρίσεις, αποκλεισμούς και στερεότυπα που τις θεωρούσαν λιγότερο κατάλληλες για επαγγελματικούς και ηγετικούς ρόλους.
Παράλληλα, η ανάπτυξη της οικονομίας της φροντίδας δημιούργησε πολλές θέσεις σε επαγγέλματα που παραδοσιακά θεωρούνταν «γυναικεία». Η ίδια η αντίληψη ότι οι γυναίκες είναι εκ φύσεως πιο κατάλληλες για τη φροντίδα αποτελεί, βέβαια, μέρος του προβλήματος: ένα στερεότυπο που άλλοτε περιόριζε τις γυναίκες στο σπίτι μπορεί σήμερα να επηρεάζει την κατανομή των επαγγελμάτων.
Το γεγονός, λοιπόν, ότι οι γυναίκες επωφελήθηκαν περισσότερο από ορισμένες οικονομικές αλλαγές δεν σημαίνει ότι εκείνες προκάλεσαν την οικονομική υποχώρηση των ανδρών.
Άνοιξε ο δρόμος για την «ανδρόσφαιρα»
Μέσα σε αυτό το κενό μπορεί να κατανοηθεί καλύτερα η έλξη που ασκεί η λεγόμενη «ανδρόσφαιρα» (manosphere). Ο όρος περιγράφει ένα ευρύ και ετερόκλητο σύνολο διαδικτυακών κοινοτήτων, influencers και ιδεολογικών ρευμάτων που ασχολούνται με την ανδρική ταυτότητα, τις σχέσεις, το σεξ και την κοινωνική θέση των ανδρών.
Η ανδρόσφαιρα προωθεί την ιδέα ότι οι άνδρες είναι θύματα μιας κοινωνίας που ευνοεί τις γυναίκες και ότι ο φεμινισμός ευθύνεται για την προσωπική ή οικονομική τους αποτυχία.
Το μήνυμα είναι ελκυστικό ακριβώς επειδή προσφέρει μια απλή εξήγηση σε ένα σύνθετο πρόβλημα.
Ένας νέος άνδρας που δυσκολεύεται να βρει σταθερή εργασία, να αποκτήσει οικονομική ανεξαρτησία ή να δημιουργήσει σχέση μπορεί εύκολα να ακούσει ότι δεν φταίει η μεταβολή της αγοράς εργασίας, αλλά «οι γυναίκες», ο φεμινισμός ή μια κοινωνία που «του πήρε» τη θέση.
Ένα ακόμη πρόβλημα είναι ότι τα θετικά ανδρικά πρότυπα που προβάλλονται συχνά προέρχονται από μια εντελώς διαφορετική κοινωνική διαδρομή.
Ένας νέος άνδρας χωρίς πανεπιστημιακή εκπαίδευση μπορεί να βλέπει επιτυχημένους άνδρες με υψηλό μορφωτικό επίπεδο, καριέρα γραφείου, υψηλό εισόδημα και κοινωνική αναγνώριση. Όμως αυτό το πρότυπο μπορεί να μοιάζει απρόσιτο. Δεν ανταποκρίνεται στις δικές του εμπειρίες ούτε στις ευκαιρίες που διαθέτει.
Αντίθετα, η ανδρόσφαιρα συχνά του προσφέρει ένα αφήγημα που μοιάζει να μιλά απευθείας στη δική του απογοήτευση. Το πρόβλημα είναι ότι η λύση που προτείνει μπορεί να είναι η εχθρότητα απέναντι στις γυναίκες, αντί για την προσαρμογή στις πραγματικές οικονομικές αλλαγές.
Το «χέρι» χάθηκε – Μένουν το «κεφάλι» και η «καρδιά»
Η νέα αγορά εργασίας απαιτεί διαφορετικές δεξιότητες. Τα επαγγέλματα του «κεφαλιού», δηλαδή οι εργασίες που βασίζονται κυρίως στη γνώση και στην υψηλή εκπαίδευση, έχουν αναπτυχθεί. Τα καλά επαγγέλματα του «χεριού», που κάποτε προσέφεραν μια σταθερή διαδρομή σε άνδρες χωρίς πτυχίο, έχουν συρρικνωθεί.
Απομένει σε μεγάλο βαθμό ένας τρίτος χώρος: η «καρδιά» — η φροντίδα, η επικοινωνία και οι προσωπικές υπηρεσίες. Πρόκειται για τομείς που αναμένεται να συνεχίσουν να αναπτύσσονται.
Το ερώτημα είναι αν η κοινωνία είναι έτοιμη να κάνει τους άνδρες να αισθανθούν ευπρόσδεκτοι σε αυτούς τους χώρους.
Ωστόσο, υπάρχουν κα θετικές εξελίξεις. Όσον αφορά την οικογένεια, οι άνδρες συμμετέχουν ολοένα περισσότερο στη φροντίδα των παιδιών και στις οικιακές εργασίες. Η απόσταση ανάμεσα στη συμμετοχή των μητέρων και των πατέρων έχει μειωθεί, ενώ ιδιαίτερα οι νεότερες γενιές ανδρών δείχνουν μεγαλύτερη διάθεση να αναλάβουν ενεργό γονεϊκό ρόλο.
Αυτό είναι σημαντικό γιατί προσφέρει μια διαφορετική εικόνα της ανδρικής επιτυχίας. Η αξία ενός άνδρα δεν χρειάζεται να μετριέται αποκλειστικά από τον μισθό, το επάγγελμα ή την οικονομική του δύναμη.
Ένας υποστηρικτικός σύντροφος, ένας παρών πατέρας και ένας άνθρωπος με ανεπτυγμένες διαπροσωπικές δεξιότητες δεν αποτελούν «λιγότερο ανδρικό» πρότυπο. Αντίθετα, μπορεί να αποτελέσουν μέρος μιας νέας ανδρικής ταυτότητας που δεν στηρίζεται στην κυριαρχία.
Πέρα από την «τοξική αρρενωπότητα»
Πολλοί άντρες αντιμετωπίζουν πραγματικές οικονομικές δυσκολίες και προσπαθούν να προσαρμοστούν σε έναν κόσμο που άλλαξε γρηγορότερα από τις πατριαρχικές κοινωνικές προσδοκίες γύρω από το τι σημαίνει να είναι κανείς άνδρας.
Η απάντηση δεν βρίσκεται στην επιστροφή σε μια παλιά κοινωνική τάξη όπου ο άνδρας ήταν ο αποκλειστικός οικογενειάρχης. Βρίσκεται στη δημιουργία νέων διαδρομών προς την αξιοπρέπεια, την εργασία, τη συντροφικότητα και την οικογένεια.
Οι κοινωνίες έχουν αποδείξει ότι μπορούν να προσαρμόζονται. Το ίδιο μπορούν και οι άνδρες.
Για να συμβεί όμως αυτό, χρειάζεται πρώτα να αναγνωριστεί το πραγματικό πρόβλημα: οι νέοι άνδρες χωρίς πανεπιστημιακή εκπαίδευση αντιμετωπίζουν σοβαρά οικονομικά εμπόδια.
Η λύση δεν είναι να αναζητήσουν έναν αποδιοπομπαίο τράγο στο πρόσωπο των γυναικών, αλλά να αποκτήσουν νέες δεξιότητες, νέα πρότυπα και νέους τρόπους να αισθάνονται χρήσιμοι και ισότιμοι μέσα στη σύγχρονη κοινωνία.
