Η Ευρωπαϊκή Ένωση βρίσκεται σε ένα κομβικό σημείο όσον αφορά την περιβαλλοντική και βιομηχανική της πολιτική. Η ανάγκη για μια πιο κυκλική οικονομία, η οποία θα μειώσει την κατανάλωση φυσικών πόρων, θα περιορίσει τα απορρίμματα και θα ενισχύσει την ικανότητα επαναχρησιμοποίησης, επισκευής και ανακύκλωσης, είναι πλέον αδιαμφισβήτητη.
Μια τέτοια στρατηγική μπορεί να διασφαλίσει την πρόσβαση σε κρίσιμες πρώτες ύλες, να περιορίσει τις στρατηγικές εξαρτήσεις της Ευρώπης και να θωρακίσει την ανταγωνιστικότητα της ευρωπαϊκής βιομηχανίας, συμβάλλοντας παράλληλα στους περιβαλλοντικούς της στόχους.
Ωστόσο, στην τρέχουσα συζήτηση για τη σχεδιαζόμενη Πράξη για την Κυκλική Οικονομία (Circular Economy Act), παρατηρείται μια επικίνδυνη παράλειψη: ο κεντρικός ρόλος των ίδιων των εργαζομένων.
Χωρίς ποιοτικές θέσεις εργασίας, η πράσινη ανάπτυξη θα παραμείνει μια αυταπάτη
Δύο ηγετικά στελέχη του ευρωπαϊκού συνδικαλιστικού κινήματος, η Judith Kirton-Darling και ο Jan Willem Goudriaan, κρούουν τον κώδωνα του κινδύνου στο Social Europe, επισημαίνοντας ότι η κυκλική οικονομία δεν δημιουργείται αυτόματα.
Βασίζεται καθημερινά στους ανθρώπους που σχεδιάζουν προϊόντα, συντηρούν εξοπλισμό, συλλέγουν και διαλέγουν απορρίμματα, ανακτούν υλικά και στελεχώνουν τις δημόσιες υπηρεσίες.
Αν η ευρωπαϊκή πολιτική επικεντρωθεί αποκλειστικά στις αγορές δευτερογενών υλών και στους δείκτες ανταγωνιστικότητας, διατρέχει τον άμεσο κίνδυνο να μετατρέψει τους τομείς της ανακύκλωσης και της επισκευής στη νέα αγορά χαμηλών αμοιβών, επισφάλειας και υψηλού επαγγελματικού κινδύνου της Ευρώπης.
Ποιοτικές θέσεις εργασίας και ασφάλεια στην πράξη
Η μετάβαση σε ένα κυκλικό μοντέλο παραγωγής οφείλει να συνοδεύεται από τη δημιουργία ποιοτικών και ασφαλών θέσεων εργασίας σε όλο το μήκος της αλυσίδας αξίας. Η εμπειρία και η γνώση των εργαζομένων είναι απαραίτητες για την ανάπτυξη διαδικασιών που είναι αποτελεσματικές και ταυτόχρονα ασφαλείς.
Συνεπώς, η νέα νομοθεσία της ΕΕ πρέπει να θέσει ως θεμελιώδη στόχο την εξασφάλιση ρυθμισμένης απασχόλησης με δίκαιους μισθούς, συλλογικές συμβάσεις, κοινωνική προστασία και πρόσβαση σε διαρκή κατάρτιση. Οι νέες «πράσινες» θέσεις δεν πρέπει να βασιστούν σε επισφαλείς μορφές εργασίας, όπως η ψευδής αυτοαπασχόληση ή οι χαμηλά αμειβόμενες συμβάσεις.
Η επιτυχία της Πράξης για την Κυκλική Οικονομία δεν πρέπει να μετριέται μόνο με τους τόνους των υλικών που ανακυκλώνονται, αλλά και με δείκτες που αφορούν τους μισθούς, τις συνθήκες εργασίας, τις συλλογικές διαπραγματεύσεις και την ισότητα.
Πράσινοι στόχοι με όρους εργασιακού Μεσαίωνα;
Παράλληλα, η υγεία και η ασφάλεια στην εργασία πρέπει να ενσωματωθούν στον σχεδιασμό των προϊόντων από την πρώτη στιγμή. Οι εργαζόμενοι στη διαχείριση αποβλήτων, την ανακύκλωση και την αποσυναρμολόγηση εκτίθενται συχνά σε επικίνδυνες χημικές ουσίες, βιολογικούς παράγοντες, κινδύνους πυρκαγιάς, επικίνδυνα μηχανήματα και βαριά σωματική καταπόνηση.
Η εξάπλωση νέων τεχνολογιών, όπως οι μπαταρίες και τα ηλεκτρονικά απόβλητα, δημιουργεί πρόσθετες απειλές για τις οποίες απαιτείται πλήρης ενημέρωση και προστασία. Η απλοποίηση των διαδικασιών δεν πρέπει σε καμία περίπτωση να λειτουργήσει ως πρόσχημα για απορρύθμιση των προτύπων προστασίας των εργαζομένων, του περιβάλλοντος και της δημόσιας υγείας.
Η αυστηρή νομοθεσία και οι τακτικοί έλεγχοι προστατεύουν ταυτόχρονα το εργατικό δυναμικό και το κοινωνικό σύνολο. Επιπλέον, η διευρυμένη ευθύνη του παραγωγού πρέπει να περιλαμβάνει το πραγματικό κοινωνικό, περιβαλλοντικό και υγειονομικό κόστος των προϊόντων, ενθαρρύνοντας τον σχεδιασμό αγαθών που επισκευάζονται και ανακυκλώνονται ασφαλώς.
Δημόσιο χρήμα μόνο με κοινωνικές προϋποθέσεις
Ένα από τα πιο κρίσιμα σημεία της παρέμβασης αφορά τη διοχέτευση των δημόσιων πόρων. Κάθε μορφή δημόσιας χρηματοδότησης, κρατικής ενίσχυσης, φορολογικού κινήτρου ή δημόσιας σύμβασης για κυκλικές δραστηριότητες πρέπει να συνοδεύεται από δεσμευτικές περιβαλλοντικές, κοινωνικές και φορολογικές ρήτρες. Οι επιχειρήσεις που λαμβάνουν δημόσια στήριξη οφείλουν να σέβονται τα εργασιακά και συνδικαλιστικά δικαιώματα, να εφαρμόζουν τις ισχύουσες συλλογικές συμβάσεις εργασίας, να τηρούν τις φορολογικές τους υποχρεώσεις και να επενδύουν στην ανάπτυξη του προσωπικού τους. Σε περίπτωση παραβίασης αυτών των όρων, η χρηματοδότηση θα πρέπει να αναστέλλεται ή να ανακτάται.
Ταυτόχρονα, οι δημόσιες αρχές σε εθνικό, περιφερειακό και τοπικό επίπεδο χρειάζονται επαρκείς πόρους για να εφαρμόσουν αποτελεσματικά τη νομοθεσία. Η στελέχωση των ελεγκτικών μηχανισμών, η ανάπτυξη δημόσιων υποδομών συλλογής, επισκευής και ανακύκλωσης και η παροχή ποιοτικών δημόσιων υπηρεσιών απαιτούν χρηματοδότηση. Πολιτικές λιτότητας, υποστελέχωση και περικοπές στις δημόσιες υπηρεσίες θα υπονομεύσουν στην πράξη οποιοδήποτε φιλόδοξο νομοθετικό πλαίσιο. Παράλληλα, η νομοθεσία πρέπει να αντιμετωπίσει τις υπερβολικές αλυσίδες υπεργολαβίας, την αδήλωτη εργασία και την ψευδή αυτοαπασχόληση. Οι κύριες αναθέτουσες εταιρείες πρέπει να διατηρούν την ευθύνη για τους μισθούς, τις ασφαλιστικές εισφορές και την ασφάλεια σε όλα τα επίπεδα υπεργολαβίας, διασφαλίζοντας ίση μεταχείριση για όλους τους εργαζόμενους.
Δίκαιη μετάβαση και κοινωνικός διάλογος
Η μεταμόρφωση των βιομηχανικών παραγωγικών διαδικασιών θα αλλάξει ριζικά τις απαιτούμενες δεξιότητες και τα επαγγέλματα. Αυτές οι αλλαγές πρέπει να προβλέπονται και να διαχειρίζονται εγκαίρως μέσω του κοινωνικού διαλόγου και των συλλογικών διαπραγματεύσεων. Οι εργαζόμενοι και τα συνδικάτα τους πρέπει να συμμετέχουν στη λήψη των αποφάσεων πριν από την εφαρμογή τους, με τη σύνταξη συμφωνημένων σχεδίων μετάβασης και τον προγραμματισμό του εργατικού δυναμικού σε εταιρικό, κλαδικό και περιφερειακό επίπεδο. Όλοι οι εργαζόμενοι πρέπει να έχουν θεσμοθετημένο και ουσιαστικό δικαίωμα σε ποιοτική κατάρτιση κατά τη διάρκεια του ωραρίου εργασίας τους, χωρίς απώλεια εισοδήματος, συνοδευόμενο από προστασία της απασχόλησης.
Τέλος, η Ευρώπη δεν πρέπει να επιτύχει την κυκλικότητα «στα χαρτιά» εξαγάγοντας τα απόβλητά της, τη ρύπανση και τους επαγγελματικούς κινδύνους σε άλλα μέρη του κόσμου. Η εξαγωγή απορριμμάτων σε χώρες όπου δεν διασφαλίζονται και δεν επιβάλλονται ισοδύναμα πρότυπα εργασιακών δικαιωμάτων, συνθηκών εργασίας, ασφάλειας και περιβαλλοντικής προστασίας πρέπει να σταματήσει. Αντίθετα, η Ευρώπη οφείλει να επενδύσει στις δικές της εσωτερικές υποδομές επισκευής, επαναχρησιμοποίησης, ανακύκλωσης και ανάκτησης υλικών υψηλής ποιότητας, ενισχύοντας τη βιομηχανική απασχόληση, τις δημόσιες υπηρεσίες και την περιφερειακή ανάπτυξη.
Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή και τα ευρωπαϊκά θεσμικά όργανα καλούνται να δημιουργήσουν έναν μόνιμο μηχανισμό ουσιαστικής συμμετοχής των κοινωνικών εταίρων στη διακυβέρνηση της Πράξης για την Κυκλική Οικονομία. Οι επιλογές που γίνονται σήμερα θα καθορίσουν αν η κυκλική οικονομία της Ευρώπης θα αποτελέσει πηγή ποιοτικής απασχόλησης και βιομηχανικής ανθεκτικότητας ή άλλη μια κατακερματισμένη αγορά επισφαλούς εργασίας. Χωρίς τη στήριξη, την προστασία και τη συμμετοχή των ανθρώπων της εργασίας, η πράσινη μετάβαση δεν μπορεί να είναι πραγματικά βιώσιμη. Διότι, πολύ απλά, δεν υπάρχει κυκλική οικονομία χωρίς τους εργαζόμενους.
