Κάποτε, οι νέοι κατέβαιναν στους δρόμους της Ευρώπης έχοντας εξασφαλισμένο το αύριο, για να διεκδικήσουν περισσότερη ελευθερία. Σήμερα, η εικόνα στους δρόμους του Παρισιού, της Μαδρίτης, της Αθήνας και του Βελιγραδίου μοιάζει γνώριμη, όμως ο λόγος είναι ριζικά διαφορετικός.
Δεν πρόκειται πια για μια εξέγερση απέναντι στους κανόνες, αλλά για μια μάχη επιβίωσης απέναντι στην ακρίβεια, τη στεγαστική κρίση και την υποβάθμιση των βασικών παροχών.
Καθώς το κόστος ζωής γίνεται αβάσταχτο, η ευρωπαϊκή νεολαία μετατρέπει την καθημερινή της ασφυξία σε πολιτική δύναμη, θέτοντας δύο κρίσιμα ερωτήματα ερώτημα σε κάθε κυβέρνηση. Πόσο αντέχει μια κοινωνία όταν στερείται τα βασικά και πού μπορεί να φτάσει;
Ειδικότερα, οι εικόνες των διαδηλωτών που συγκρούονται με τις αστυνομικές δυνάμεις και οι συμμαχίες φοιτητών με συνδικάτα ξυπνούν αναπόφευκτα μνήμες από τον Μάη του 1968.
Ωστόσο, πίσω από την ομοιότητα των οδοφραγμάτων, κρύβεται μια βαθιά, υπαρξιακή διαφορά. Η σημερινή γενιά δεν επαναστατεί για να αλλάξει τον κόσμο, αλλά για να μπορέσει να επιβιώσει μέσα σε αυτόν.
Από το 1968 και τον αγώνα για ελευθερία στο 2026 και στον αγώνα για επιβίωση
Όπως επισημαίνει σε ανάλυσή του στο The Conversation ο καθηγητής Amir Keshtiban, το 1968 ήταν το προϊόν της «πολιτικής της αφθονίας». Οι νέοι εκείνης της εποχής, μεγαλωμένοι σε συνθήκες πλήρους απασχόλησης και οικονομικής ασφάλειας, ασφυκτιούσαν μέσα σε συντηρητικούς θεσμούς και ζητούσαν περισσότερη ελευθερία, φωνάζοντας «Απαγορεύεται το απαγορεύεται».
Το κίνημα γενικευμένης αμφισβήτησης, που έμεινε στην ιστορία ως «Μάης του ’68» ή «Γαλλικός Μάης», αποτέλεσε πολιτικό και ιδεολογικό ορόσημο για τις μεταπολεμικές γενιές, σημείο αναφοράς για τους κοινωνικούς αγώνες σε ολόκληρο τον κόσμο.
Σήμερα, το σκηνικό έχει αντιστραφεί πλήρως.
Στη Γαλλία, οι μαθητές κατεβαίνουν στους δρόμους καταγγέλλοντας αίθουσες διδασκαλίας με ποντίκια, ακραίες θερμοκρασίες και έλλειψη τρεχούμενου νερού. Στη Γερμανία, 40.000 νέοι απέχουν από τα μαθήματα υπό τον φόβο της υποχρεωτικής στράτευσης. Στην Ισπανία, η γενική απεργία της 11ης Νοεμβρίου έφερε στο προσκήνιο την ασφυκτική στεγαστική κρίση και τους στάσιμους μισθούς, ενώ στην Ελλάδα χιλιάδες διαδήλωσαν για τα κενά στη δημόσια παιδεία αλλά και το δικαίωμα στη στέγαση.
Επίσης τα κινήματα του 1968 βασίστηκαν επίσης σε ένα κοινό λεξιλόγιο: μαρξιστικές κριτικές για τον καπιταλισμό, θαυμασμό για την Κίνα του Μάο Τσε Τουνγκ μεταξύ ορισμένων ριζοσπαστών, το επιχείρημα του φιλοσόφου Χέρμπερτ Μαρκούζε ότι η καταναλωτική κοινωνία άμβλυνε τη διαφωνία και, πάνω απ’ όλα, την αντίθεση στον πόλεμο του Βιετνάμ.
Το 2026, δεν υπάρχει τέτοιο κοινό πλαίσιο. Οι διαμαρτυρίες σε μεγάλο βαθμό έχουν διαφορετική αφορμή, από τις σχολικές συνθήκες στη Γαλλία μέχρι την επιστράτευση στη Γερμανία και τη στέγαση στην Ισπανία και την Ελλάδα, και η καθεμία ερμηνεύεται γρήγορα μέσα από τον δικό της πολιτισμικό πόλεμο.
Η πολιτική της αφθονίας ενθάρρυνε εκστρατείες για περισσότερη ελευθερία, ενώ η πολιτική της λιτότητας ενθάρρυνε εκστρατείες για την παροχή αγαθών.
Πώς τα κινήματα διαμαρτυρίας διεκδικούν πλέον την εξουσία
Για δεκαετίες, το κυρίαρχο πολιτικό συμπέρασμα του Μάη του ’68 ήταν πως οι μαζικές διαμαρτυρίες μπορούν να αλλάξουν την κουλτούρα και τη νοοτροπία μιας κοινωνίας, αδυνατούν όμως να κατακτήσουν την πολιτική εξουσία.
Τόσο στη Γαλλία, όπου ο Σαρλ ντε Γκωλ κεφαλαιοποίησε εκλογικά τον φόβο της κοινωνικής αναταραχής, όσο και στη Γιουγκοσλαβία του Τίτο, οι εξεγερμένοι φοιτητές κέρδισαν τη δημοσιότητα ή τη ρητορική αναγνώριση, αλλά γρήγορα βρέθηκαν στο περιθώριο.
Σήμερα, ωστόσο, η ευρωπαϊκή πολιτική σκηνή δείχνει πως αυτή η εξίσωση αλλάζει, φέρνοντας στο προσκήνιο νέες δυναμικές αλλά και παλιά διλήμματα.
Η πιο χαρακτηριστική ανατροπή του κανόνα του ’68 καταγράφεται στη Σερβία. Το φοιτητικό κίνημα που γεννήθηκε μετά την τραγωδία στον σιδηροδρομικό σταθμό του Νόβι Σαντ το 2024 δεν περιορίστηκε στις καταλήψεις και τις πορείες.
Το κίνημα Φοιτητική Λίστα προέκυψε από τις διαδηλώσεις που πυροδότησε η κατάρρευση ενός στεγάστρου στον σιδηροδρομικό σταθμό του Νόβι Σαντ τον Νοέμβριο του 2024, η οποία είχε αποτέλεσμα τον θάνατο 16 ανθρώπους.
Με αιχμή του δόρατος συγκεκριμένα αιτήματα για διαφάνεια και πάταξη της διαφθοράς, οι φοιτητές οργανώθηκαν εκλογικά. Παρά τις κατηγορίες του τότε προέδρου Αλεξάνταρ Βούτσιτς περί υποκινούμενης «έγχρωμης επανάστασης», το κίνημα κατάφερε να μετατρέψει τη λαϊκή οργή σε εκλογική νίκη, οδηγώντας τον στην έξοδο από την εξουσία.
Ωστόσο, η επόμενη μέρα αποδεικνύεται εξίσου δύσκολη. Χωρίς κεντρική ηγεσία, με στελέχη που στερούνται κυβερνητικής εμπειρίας και απέναντι σε έναν κρατικό μηχανισμό βαθιά ριζωμένο στο προηγούμενο καθεστώς, οι νικητές των εκλογών καλούνται πλέον να αποδείξουν ότι μπορούν και να κυβερνήσουν.
Πώς η βία επισκιάζει τη διαμαρτυρία
Υπάρχει ένα ακόμη μάθημα από το 1968. Τα οδοφράγματα φαίνονται ρομαντικά εκ των υστέρων, αλλά εκείνη την εποχή απεικονίζονταν ως κοινωνική κατάρρευση. Η ίδια δυναμική είναι ορατή και σήμερα.
Στις 17 Οκτωβρίου, περισσότεροι από μισό εκατομμύριο άνθρωποι διαδήλωσαν ειρηνικά σε πόλεις και κωμοπόλεις σε όλη τη Γαλλία, αλλά η κάλυψη γρήγορα κυριαρχήθηκε από τις λεηλασίες που ακολούθησαν. Οι πολιτικοί έχουν ερμηνεύσει τη βία μέσα από τη δική τους ατζέντα.
Επεισόδια στις πορείες διαμαρτυρίας για την ακρίβεια στην Ισπανία
Στη Γαλλία, το ακροδεξιό κόμμα Εθνικός Συναγερμός της Μαρίν Λεπέν έχει κατηγορήσει την άκρα αριστερά και τους μετανάστες. Ενώ στην Ισπανία, ενόψει των πρόωρων εκλογών στις 29 Νοεμβρίου, η περιφερειακή πρόεδρος της Μαδρίτης, Ιζαμπέλ Ντίας Αγιούσο, κατηγόρησε μια «μεγάλη υπεραριστερά» ότι παρενοχλεί κυβερνήσεις και απαντά στον φόβο της για τις κάλπες καίγοντας τους δρόμους.
Ακόμη και το λεξιλόγιο αμφισβητείται. Ο κοινωνιολόγος Πάολο Στούπια έχει υποστηρίξει ότι οι casseurs, ο γαλλικός όρος (κυριολεκτικά «σπάστες») για όσους σπάνε και λεηλατούν κατά τη διάρκεια διαδηλώσεων, είναι μια ιστορικά αόριστη ετικέτα που συνδέεται με το στίγμα που αποδίδεται στους νέους από τις εργατικές γειτονιές.
Οι πολιτικές συνέπειες της βίας παραμένουν αβέβαιες. Η αταξία μπορεί να ενισχύσει τα κινήματα που επιδιώκουν την αλλαγή, αλλά μπορεί επίσης να ενισχύσει εκείνους που παρουσιάζονται ως υπερασπιστές της τάξης.
Το μεγάλο δίλημμα της Ευρώπης στις κάλπες
Η γενική απεργία στην Ισπανία, η διεθνής απεργία των νέων που έχει προγραμματιστεί για τις 20 Νοεμβρίου και οι πολιτικές αντιδράσεις που θα ακολουθήσουν θα δοκιμάσουν κατά πόσον το τρέχον κύμα διαμαρτυριών μπορεί να διατηρηθεί.
Το πραγματικό ερώτημα δεν είναι αν το 2026 είναι ένα ακόμη 1968. Είναι αν τα κινήματα που βασίζονται στην απαίτηση για βασικές παροχές μπορούν να επιτύχουν αυτό που πολλά κινήματα του 1968 δεν μπόρεσαν: τη μετατροπή της κοινωνικής διαμαρτυρίας σε διαρκή πολιτική εξουσία.
Στη Σερβία, οι φοιτητές το 2026 έχουν ήδη εκθρονίσει το κυβερνών κόμμα από την κάλπη. Η δοκιμασία για την Ισπανία έρχεται στη συνέχεια: η γενική απεργία της ολοκληρώνεται λίγες εβδομάδες πριν από τις πρόωρες εκλογές. Πολλοί θα θυμούνται το 2011, όταν το συντηρητικό Λαϊκό Κόμμα κέρδισε την απόλυτη πλειοψηφία λίγο μετά από πανεθνικές διαδηλώσεις, έδειξε πόσο εύκολα μπορεί να απαντηθεί η διαμαρτυρία με μια ψήφο για την τάξη.
Το ερώτημα για την Ισπανία, και για την υπόλοιπη Ευρώπη, είναι αν θα ακολουθήσει την πορεία του Βελιγραδίου ή την πορεία του Παρισιού.
