Μπροστά σε έναν από τους πιο δύσκολους και αβέβαιους χειμώνες των τελευταίων ετών βρίσκεται η Ευρώπη και κατ’ επέκταση η Ελλάδα. Οι μνήμες της ενεργειακής κρίσης του 2022 ανασύρονται με δραματικό τρόπο, καθώς οι διεθνείς αγορές ενέργειας καταγράφουν εκ νέου αλλεπάλληλα ρεκόρ. Η ακρίβεια σε ηλεκτρικό ρεύμα, φυσικά αέριο, καύσιμα θέρμανσης και κίνησης συνθέτουν ένα εκρηκτικό κοκτέιλ, απειλώντας ευθέως τη βιωσιμότητα των νοικοκυριών αλλά και την αντοχή των μικρομεσαίων και μεγάλων επιχειρήσεων της χώρας.
Νοικοκυριά και επιχειρήσεις μπροστά σε έναν εξαιρετικά δύσκολο και αβέβαιο χειμώνα λόγω της απότομης αναζωπύρωσης της ενεργειακής κρίσης που απειλεί την κοινωνική συνοχή και την οικονομική σταθερότητα
Λίγες ημέρες μετά τη Σύνοδο Κορυφής και το ρήγμα στους «27» -δεν βρέθηκε κοινή ευρωπαϊκή λύση- η ανησυχία αυξάνεται. Τα λόγια του Ευρωπαίου Επιτρόπου Ενέργειας και Στέγασης, Νταν Γιόργκενσεν είναι ενδεικτικά της κατάστασης. Προειδοποίησε ότι η Ευρωπαϊκή Ένωση βρίσκεται αντιμέτωπη με έναν «δύσκολο χειμώνα» για τους πολίτες και τις επιχειρήσεις, εκτιμώντας πως «δεν υπάρχουν ενδείξεις ότι η κατάσταση στη Μέση Ανατολή βελτιώνεται».
Ακρίβεια: «Φωτιά» στις τιμές
Η κατάσταση στην αγορά ενέργειας φέρνει φουρτούνες. Η ελληνική χονδρεμπορική τιμή του ηλεκτρικού ρεύματος εκτοξεύτηκε πάνω από τα 240 ευρώ ανά μεγαβατώρα (MWh). Την ίδια στιγμή, σε χώρες της Κεντρικής και Ανατολικής Ευρώπης, όπως η Ουγγαρία, η Ρουμανία και η Βουλγαρία, οι τιμές ξεπέρασαν το φράγμα των 300 ευρώ/MWh.
Η βασική γενεσιουργός αιτία αυτού του νέου κύματος ανατιμήσεων εντοπίζεται στο φυσικό αέριο, η τιμή του οποίου στον ευρωπαϊκό κόμβο TTF προσεγγίζει τα 90 ευρώ. Καθώς η ηλεκτροπαραγωγή στην Ελλάδα βασίζεται σε μεγάλο βαθμό στο αέριο κάθε αύξηση στο καύσιμο μετακυλίεται άμεσα και αναπόφευκτα στην τιμή του ρεύματος.
Παράλληλα, το διεθνές περιβάλλον παραμένει άκρως… εύφλεκτο:
- Γεωπολιτικές εντάσεις: Οι συνεχιζόμενες συγκρούσεις και οι επιθέσεις των Χούθι στη θάλασσα έχουν περιορίσει τις εξαγωγές υγροποιημένου φυσικού αερίου (LNG) από τον Περσικό Κόλπο μόλις στο 30% των προπολεμικών επιπέδων.
- Πετρέλαιο: Η τιμή του αργού πετρελαίου στις διεθνείς αγορές παραμένει σταθερά πάνω από τα 100 δολάρια το βαρέλι.
- Αποθέματα και καιρός: Τα αποθέματα στις ευρωπαϊκές αποθήκες φυσικού αερίου βρίσκονται σε χαμηλά επίπεδα, ενώ οι μετεωρολογικές προβλέψεις για έναν ιδιαίτερα ψυχρό χειμώνα ενισχύουν κατακόρυφα τη ζήτηση.
Βαρύς ο λογαριασμός για τα νοικοκυριά
Για τα ελληνικά νοικοκυριά, η έλευση του χειμώνα αποτελεί επιπρόσθετο βάρος. Το πετρέλαιο θέρμανσης ξεκίνησε τη διάθεσή του με τη μέση τιμή στα μεγάλα αστικά κέντρα να διαμορφώνεται κοντά στα 1,55 έως 1,60 ευρώ το λίτρο. Σε απομακρυσμένες και ορεινές περιοχές, λόγω μεταφορικών εξόδων, το κόστος είναι ακόμη υψηλότερο.
Ιδιαίτερα στη Βόρεια Ελλάδα, όπου οι χαμηλές θερμοκρασίες επιβάλλουν τη χρήση θέρμανσης για πολλούς μήνες, η κατάσταση περιγράφεται ως ασφυκτική:
- Μειωμένες παραγγελίες: Οι πρατηριούχοι αναφέρουν αισθητή υποχώρηση στις παραγγελίες, καθώς οι καταναλωτές τηρούν στάση αναμονής ή παραγγέλνουν ελάχιστες ποσότητες.
- Δομικά προβλήματα: Μεγάλο μέρος του κτιριακού αποθέματος της χώρας αποτελείται από παλιές κατοικίες χωρίς ενεργειακή θωράκιση, γεγονός που οδηγεί σε τεράστιες απώλειες θερμότητας και ακόμη μεγαλύτερη κατανάλωση.
- Πράσινα τιμολόγια: Περίπου το 60% των νοικοκυριών που παραμένουν στα κυμαινόμενα («πράσινα») τιμολόγια ρεύματος αναμένεται να δουν σημαντικές αυξήσεις στους λογαριασμούς τους τους επόμενους μήνες.
Παρά τα κρατικά μέτρα στήριξης -που περιλαμβάνουν επιδότηση στην αντλία και αυξημένο επίδομα θέρμανσης για δικαιούχους- η ελάφρυνση θεωρείται από πολλούς ανεπαρκής, καθώς απορροφάται γρήγορα από το γενικευμένο κύμα ακρίβειας σε ενοίκια, μετακινήσεις και βασικά αγαθά.
Στα όρια της αντοχής οι επιχειρήσεις
Αν για τα νοικοκυριά το διακύβευμα είναι να ζεστάνουν το νοικοκυριό τους, για τις επιχειρήσεις -και ειδικά για τις μικρομεσαίες (ΜμΕ) και τις ενεργοβόρες βιομηχανίες- το διακύβευμα είναι η ίδια η βιωσιμότητά τους.
- Μικρομεσαίες επιχειρήσεις και λιανεμπόριο: Καταστήματα εστίασης, αρτοποιεία, κρεοπωλεία και μικρές βιοτεχνίες αντιμετωπίζουν λειτουργικά έξοδα που εκτοξεύονται. Ένας υπέρογκος λογαριασμός ρεύματος δεν μπορεί εύκολα να μετακυλιστεί στον καταναλωτή, καθώς η αγοραστική δύναμη των πολιτών είναι ήδη εξαντλημένη.
- Βιομηχανία και ανταγωνιστικότητα: Οι μεγάλες παραγωγικές μονάδες βλέπουν το κόστος παραγωγής τους να αυξάνεται ραγδαία σε σχέση με ανταγωνίστριες εταιρείες εκτός Ευρώπης, γεγονός που απειλεί τις εξαγωγές και τις θέσεις εργασίας.
- Αλυσίδα ανατιμήσεων: Το αυξημένο ενεργειακό κόστος στη μεταποίηση και τα logistics προκαλεί δευτερογενείς ανατιμήσεις σε ολόκληρη την εφοδιαστική αλυσίδα, συντηρώντας τον πληθωρισμό σε υψηλά επίπεδα.
Αναζήτηση λύσεων για να αντιμετωπιστεί η ακρίβεια
Το έλλειμμα μιας ενιαίας, δραστικής ευρωπαϊκής απόκρισης επιβαρύνει ακόμη περισσότερο το τοπίο. Καθώς οι σύνοδοι κορυφής της Ε.Ε. δεν έχουν καταφέρει να καταλήξουν σε μια μόνιμη δομική μεταρρύθμιση της αγοράς ενέργειας, το ενδιαφέρον στρέφεται στις επικείμενες συνεδριάσεις των Υπουργών Οικονομικών (Eurogroup).
Οι πιέσεις προς τις εθνικές κυβερνήσεις για παράταση ή διεύρυνση των έκτακτων επιδοτήσεων εντείνονται. Ωστόσο, τα δημοσιονομικά περιθώρια είναι περιορισμένα, εξέλιξη που καθιστά την εξισορρόπηση μεταξύ δημοσιονομικής πειθαρχίας και κοινωνικής προστασίας μια εξαιρετικά δύσκολη εξίσωση.
Ο χειμώνας που καταφθάνει δοκιμάζει εκ νέου τα όρια της οικονομίας και της κοινωνικής συνοχής. Χωρίς μια ουσιαστική αποκλιμάκωση στις διεθνείς τιμές του φυσικού αερίου και του πετρελαίου, ή χωρίς στοχευμένα και γενναία μέτρα στήριξης, η ενεργειακή ακρίβεια απειλεί να διευρύνει την ενεργειακή φτώχεια και να βάλει λουκέτο σε επιχειρήσεις που αδυνατούν να σηκώσουν το βάρος των λογαριασμών. Η ετοιμότητα και τα αντανακλαστικά της πολιτείας τους επόμενους μήνες θα κρίνουν το εύρος των απωλειών σε αυτή τη νέα φάση της ενεργειακής κρίσης.
