Η κλιματική αλλαγή πλήττει πρώτα τον Νότο, όμως η Ελλάδα είναι από τις λιγότερο προετοιμασμένες χώρες να σχεδιάσει πολιτικές στα μέτρα των πολιτών, δείχνει έρευνα του Eurofound.
Με έναν δύσκολο χειμώνα προ των πυλών και τις τιμές της ενέργειας να καλπάζουν, τα νοικοκυριά έχουν ως προτεραιότητα να καλύψουν τις βασικές τους ανάγκες. Η θωράκιση απέναντι στην κλιματική αλλαγή περνά σε δεύτερη μοίρα. Κι όμως, η αντιμετώπιση της ενεργειακής κρίσης είναι άρρηκτα συνδεδεμένη με την αντιμετώπιση της κλιματικής αλλαγής. Η μείωση της εξάρτησης από τα ορυκτά καύσιμα και η ορθολογική αξιοποίηση των ανανεώσιμων πηγών δεν είναι ζήτημα περιβαλλοντικού εθελοντισμού, αλλά επιβίωσης.
Ο στόχος της Ευρωπαϊκής Ένωσης για μείωση των εκπομπών άνθρακα κατά 90% έως το 2040, σε σύγκριση με το 1990, θα έπρεπε θεωρητικά να μας προστατεύει από τις αναταράξεις των διεθνών αγορών ενέργειας. Στην πράξη, ο ενεργειακός εφοδιασμός της Ευρώπης εξακολουθεί να βασίζεται κυρίως σε εισαγόμενο πετρέλαιο και φυσικό αέριο. Οι πηγές αυτές δεν είναι μόνο ρυπογόνες, αλλά και εκτεθειμένες σε ακραίες διακυμάνσεις τιμών.
Κλιματική αλλαγή και ενεργειακή κρίση: ανοχύρωτη η Ελλάδα;
Ο Επίτροπος Ενέργειας και Στέγασης Νταν Γιόργκενσεν προειδοποίησε ότι σχεδόν 50 εκατομμύρια Ευρωπαίοι δεν μπορούν να θερμάνουν επαρκώς το σπίτι τους ακόμη και σε έναν κανονικό χειμώνα. Ο Επίτροπος κάλεσε μεν τα κράτη-μέλη να στηρίξουν τους ευάλωτους, όμως η γενική κατεύθυνση παραμένει ο περιορισμός της κατανάλωσης. Έτσι, το βάρος μετατοπίζεται για άλλη μια φορά στους πολίτες. Στην Ελλάδα, 4 στα 10 νοικοκυριά δυσκολεύονται να πληρώσουν τους λογαριασμούς και 2 στα 10 ζουν ήδη σε συνθήκες ενεργειακής φτώχειας. Εκεί, το δίλημμα «θέρμανση ή φαγητό» δεν λύνεται με επιπλέον περικοπές.
Σύμφωνα με τα τελευταία στοιχεία της Eurostat, μόλις το 9,5% του πληθυσμού κατοικεί σε σπίτια που αναβαθμίστηκαν ενεργειακά την τελευταία πενταετία. Έρευνα της Greenpeace δείχνει επιπλέον ότι, ακόμη και όπου έγιναν παρεμβάσεις, αυτές ήταν κατά κανόνα αποσπασματικές και ανεπαρκείς, χωρίς ουσιαστικό όφελος σε θερμική προστασία ή εξοικονόμηση. Αντίστοιχα, η Ελλάδα έχει το υψηλότερο ποσοστό αναγκαστικής χρήσης ΙΧ, επειδή οι πολίτες δεν μπορούν να βασιστούν στις δημόσιες συγκοινωνίες. Σε μια τέτοια χώρα, η ακρίβεια στα καύσιμα δεν αντιμετωπίζεται με επιδόματα-ψίχουλα.
Θα μπορούσε η κατάσταση να είναι διαφορετική; Νέα έρευνα του Eurofound, του ευρωπαϊκού οργανισμού για τις συνθήκες διαβίωσης και εργασίας, εξετάζει αν οι δημόσιες πολιτικές για την κλιματική αλλαγή και την πράσινη μετάβαση καθιστούν τους πολίτες ενεργούς συμμετόχους. Η Ελλάδα κατατάσσεται στις χώρες που βρίσκονται ακόμη σε εμβρυακό στάδιο στη λεγόμενη «πράσινη συμπεριφορική δημόσια πολιτική» (Green Behavioural Public Policy). Ο όρος αναφέρεται στον βαθμό που οι κυβερνήσεις λαμβάνουν υπόψη τη συμπεριφορά του κοινού όταν σχεδιάζουν μέτρα για το κλίμα.
Κλιματική αλλαγή: το χάσμα ανάμεσα στις προθέσεις και την πράξη
Περίπου το 84% των πολιτών της ΕΕ συμφωνεί ότι η κλιματική αλλαγή οφείλεται στην ανθρώπινη δραστηριότητα, ενώ το 94% αναγνωρίζει την επείγουσα ανάγκη προσαρμογής. Η στήριξη αυτή, ωστόσο, δεν μεταφράζεται αυτόματα σε καθημερινές συμπεριφορές. Το κόστος, η ευκολία, οι συνήθειες και η εμπιστοσύνη συχνά μετρούν περισσότερο από τις καλές προθέσεις.
Το βασικό εύρημα της μελέτης είναι αποκαρδιωτικό. Σε 17 από τις 28 χώρες που εξετάστηκαν, δηλαδή στα κράτη-μέλη της ΕΕ και στη Νορβηγία, η θεσμική ικανότητα για «πράσινη» συμπεριφορική πολιτική είναι μικρή ή ανύπαρκτη. Η έρευνα δεν αφορά μόνο τις καμπάνιες ενημέρωσης, αλλά κυρίως πρακτικά ζητήματα: πόσο εύχρηστα είναι τα προγράμματα επιδότησης για ενεργειακές αναβαθμίσεις, αν τα κίνητρα δίνονται τη σωστή στιγμή και αν οι υπηρεσίες σχεδιάζονται με βάση τις πραγματικές ανάγκες των πολιτών.
Χάσμα Βορρά-Νότου
Η τεχνογνωσία είναι συγκεντρωμένη στη βορειοδυτική Ευρώπη. Η Ιρλανδία και η Ολλανδία είναι οι μόνες χώρες στην ανώτατη βαθμίδα, καθώς αξιοποιούν συμπεριφορικά δεδομένα σε πολλούς θεσμούς, συντονίζουν τα υπουργεία και αξιολογούν συστηματικά αν οι παρεμβάσεις τους αποδίδουν. Στον αντίποδα, η Βουλγαρία, η Ουγγαρία, η Λετονία και η Ρουμανία κατατάσσονται στη χαμηλότερη κατηγορία.
Το πιο ανησυχητικό, ωστόσο, είναι η αναντιστοιχία ανάμεσα στον κίνδυνο και στα εργαλεία. Η ευρωπαϊκή αξιολόγηση κλιματικού κινδύνου χαρακτηρίζει τη νότια Ευρώπη «θερμό σημείο», κυρίως λόγω καύσωνα και παρατεταμένης ξηρασίας. Όμως η Ελλάδα και η Πορτογαλία εμφανίζουν περιορισμένη ικανότητα και εφαρμογή. Η Ιταλία και η Ισπανία διαθέτουν συμπεριφορική τεχνογνωσία, η οποία όμως δεν έχει ακόμη στραφεί στην πράσινη πολιτική. Με άλλα λόγια, όσοι χρειάζονται περισσότερο την προσαρμογή είναι οι λιγότερο εξοπλισμένοι να τη σχεδιάσουν.
Πώς βαθμολογείται η Ελλάδα
Η Ελλάδα κατατάσσεται στη Φάση 1, το στάδιο της «έναρξης», μαζί με άλλες 12 χώρες, μεταξύ των οποίων η Κύπρος, η Πορτογαλία, η Ισπανία και η Πολωνία. Στον αναλυτικό πίνακα της έκθεσης, η χώρα βαθμολογείται με «καμία ή ελάχιστη» ερευνητική ικανότητα και «καμία ή ελάχιστη» εφαρμογή στην πράσινη πολιτική. Η τάση χαρακτηρίζεται σταθερή, κάτι που για μια χώρα στα πρώτα βήματα σημαίνει ουσιαστικά στασιμότητα.
Κατά το Eurofound, η Ελλάδα διαθέτει κάποια θεσμοθετημένη ικανότητα, αλλά καμία μόνιμη μονάδα που να στηρίζει συστηματικά την πράσινη μετάβαση. Έχουν υλοποιηθεί αρκετά έργα με ακαδημαϊκή υποστήριξη. Η χώρα συμμετείχε, για παράδειγμα, στο ευρωπαϊκό πρόγραμμα NUDGE, που δοκίμασε παρεμβάσεις ενεργειακής αποδοτικότητας σε 472 νοικοκυριά σε πέντε χώρες. Ωστόσο, η συστηματική αξιοποίηση της συμπεριφορικής επιστήμης προσκρούει σε τρία εμπόδια: την περιορισμένη εμπλοκή των φορέων χάραξης πολιτικής, την έλλειψη εξειδικευμένου προσωπικού και κατάρτισης, και τα νομικά και γραφειοκρατικά προσκόμματα.
Η υπάρχουσα ικανότητα, καταλήγει η έκθεση, είναι διερευνητική και βασίζεται σε μεμονωμένα έργα, χωρίς να έχει ενσωματωθεί στη λειτουργία του κράτους. Επιπλέον, σε πολλές χώρες της Φάσης 1 τα ευρωπαϊκά χρηματοδοτούμενα έργα είναι ο κύριος και ενίοτε ο μόνος μοχλός. Αυτό σημαίνει ότι η δραστηριότητα μένει χωρίς στήριξη μόλις τα έργα ολοκληρωθούν.
Σωστές και λάθος πολιτικές
Τα παραδείγματα της έκθεσης δείχνουν τι σημαίνει στην πράξη μια πολιτική σχεδιασμένη γύρω από τον άνθρωπο. Στη Φινλανδία, οδηγοί έλαβαν δωρεάν ηλεκτρικό ποδήλατο όσο το αυτοκίνητό τους βρισκόταν σε σέρβις. Ως αποτέλεσμα, η προθυμία τους να υιοθετήσουν e-bike αυξήθηκε κατά 88%.
Η Κύπρος, η πιο κοντινή μας περίπτωση, δείχνει την άλλη όψη του νομίσματος. Πάνω από το 55% των δικαιούχων επιδοτήσεων για ανανεώσιμες πηγές δεν κατάφεραν να τις αξιοποιήσουν. Πολύπλοκες ηλεκτρονικές φόρμες, τεχνική γλώσσα και αβεβαιότητα για την αποζημίωση αποθάρρυναν νοικοκυριά που ήδη δυσκολεύονταν με το ενεργειακό κόστος. Οι ερευνητές πρότειναν προσυμπληρωμένες αιτήσεις, επεξηγήσεις μίας σελίδας και βοήθεια από έμπιστους κοινωνικούς λειτουργούς. Όποιος έχει επιχειρήσει να κάνει αίτηση σε ελληνική πλατφόρμα επιδότησης θα αναγνωρίσει το μοτίβο.
Η έκθεση δεν παρουσιάζει τη συμπεριφορική πολιτική ως πανάκεια. Στην Κροατία, οι κανονισμοί τιμωρούσαν τα νοικοκυριά που παρήγαν «υπερβολική» ηλεκτρική ενέργεια από φωτοβολταϊκά πάνελ, ωθώντας τα να περιορίζουν την ανανεώσιμη παραγωγή τους. Έτσι, το κράτος που με το ένα χέρι ενθάρρυνε την πράσινη ενέργεια, με το άλλο την αποθάρρυνε. Στην Ολλανδία, αντίθετα, το 80% θεωρεί αναγκαία τη δράση για το κλίμα, αλλά μόνο το 55% έχει αλλάξει την καθημερινότητά του. Γι’ αυτό το κλιματικό σχέδιο της χώρας προβλέπει υπηρεσίες ανακαίνισης «μίας στάσης», απλούστερες διαδικασίες και στοχευμένη στήριξη. Στόχος είναι να μην καταλήγουν οι επιδοτήσεις κυρίως σε όσους ήδη μπορούν να αγοράσουν αντλίες θερμότητας ή ηλεκτρικά αυτοκίνητα.
Η πρόοδος, επίσης, δεν είναι μόνιμη κατάκτηση. Η Αυστρία έκλεισε τη σχετική μονάδα για την κλιματική αλλαγή και τις δημόσιες συμπεριφορικές πολιτικές το 2024 και η Εσθονία συγχώνευσε την τεχνογνωσία της σε ευρύτερη διεύθυνση. Για τον λόγο αυτό, το Eurofound προτείνει να αξιοποιηθούν τα ευρωπαϊκά κονδύλια ως μοχλός για μόνιμη θεσμική ενίσχυση. Για την Ελλάδα, όπου μόλις ένας στους δέκα κατοίκους ζει σε ενεργειακά αναβαθμισμένο σπίτι, το μήνυμα είναι σαφές. Οι επιδοτήσεις χρειάζονται, αλλά αποδίδουν μόνο όταν ο πολίτης μπορεί πράγματι να τις χρησιμοποιήσει.
