Οι πολιτικές διαπραγματεύσεις για τον προϋπολογισμό της Ευρωπαϊκής Ένωσης για την περίοδο 2028–2034 εισέρχονται πλέον σε μια άκρως κρίσιμη φάση.
Με τις ανάγκες για δημόσιες δαπάνες να έχουν εκτοξευτεί, η συζήτηση γύρω από το πώς θα χρηματοδοτηθεί το μέλλον της ηπείρου μας αποκτά χαρακτηριστικά υπαρξιακού ζητήματος, σημειώνει το Social Europe.
Ένας πανευρωπαϊκός φόρος στους υπερπλούσιους ανοίγει τον δρόμο για τη δίκαιη και βιώσιμη χρηματοδότηση της Ευρώπης
Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή έχει ήδη βάλει στο τραπέζι μια συγκεκριμένη πρόταση για έναν αισθητά διευρυμένο προϋπολογισμό, ο οποίος προσεγγίζει σχεδόν τα 2 τρισεκατομμύρια ευρώ.
Αυτό το ποσό μεταφράζεται περίπου στο 1,26% του Ακαθάριστου Εθνικού Εισοδήματος (ΑΕΕ) της Ε.Ε., καταγράφοντας μια σημαντική αύξηση σε σχέση με το 1,1% που ισχύει στο τρέχον δημοσιονομικό πλαίσιο.
Οι λόγοι για αυτή τη διόγκωση του προϋπολογισμού είναι σαφείς και επιτακτικοί. Η Ευρώπη καλείται να χρηματοδοτήσει την коλоσσιαία κοινωνική και οικολογική της μετάβαση, να θωρακίσει την ψηφιοποίηση και την ανταγωνιστικότητά της απέναντι στις παγκόσμιες υπερδυνάμεις, να ενισχύσει τη δημόσια ασφάλεια, αλλά και να ανταποκριθεί στις πιεστικές υποχρεώσεις αποπληρωμής που απορρέουν από το Ταμείο Ανάκαμψης για την Covid-19. Το κρίσιμο ερώτημα, ωστόσο, δεν είναι το πόσα χρήματα χρειαζόμαστε, αλλά το από πού θα προέλθουν.
Το αδιέξοδο των εθνικών συνεισφορών
Ιστορικά, η αρχιτεκτονική χρηματοδότησης της Ε.Ε. βασίζεται κυρίως στις συνεισφορές των κρατών-μελών, οι οποίες υπολογίζονται βάσει του ΑΕΕ τους. Αυτά τα χρήματα, όμως, αντλούνται στους εθνικούς προϋπολογισμούς κυρίως μέσω της φορολόγησης της εργασίας και της κατανάλωσης. Με απλά λόγια, ο λογαριασμός για το ευρωπαϊκό όραμα καταλήγει παραδοσιακά στις πλάτες των μισθωτών, των μικρομεσαίων και των απλών καταναλωτών.
Πώς η ευρωπαϊκή ελίτ θα πληρώσει τον λογαριασμό της μετάβασης
Αυτό το σύστημα έχει δεχθεί σφοδρή κριτική, καθώς εγκλωβίζει τον πολιτικό διάλογο σε μια τοξική λογική «καθαρών θέσεων». Οι εθνικές κυβερνήσεις επικεντρώνονται στο πόσα δισεκατομμύρια καταβάλλουν στα ευρωπαϊκά ταμεία και πόσα λαμβάνουν πίσω, μετατρέποντας τη διαδικασία σε ένα λογιστικό παζάρι. Μια τέτοια οπτική καθιστά εξαιρετικά δύσκολο να αντιληφθούμε τον ευρωπαϊκό προϋπολογισμό ως ένα στρατηγικό εργαλείο για την επίτευξη κοινών ευρωπαϊκών στόχων, ακυρώνοντας επί της ουσίας το πολιτικό περιθώριο για συλλογική ευρωπαϊκή δράση.
Η πρόταση της Κομισιόν και τα όριά της
Η ανάπτυξη γνήσιων «ιδίων πόρων» της Ε.Ε. —δηλαδή εσόδων που επιβάλλονται σε κοινές διασυνοριακές φορολογικές βάσεις και καταλήγουν απευθείας στις Βρυξέλλες— αποτελεί τη μοναδική διέξοδο από αυτό το τέλμα. Η Κομισιόν προσπαθεί να κάνει βήματα προς αυτή την κατεύθυνση, προτείνοντας να διοχετευθεί στον ευρωπαϊκό προϋπολογισμό το 30% των εσόδων από το Σύστημα Εμπορίας Εκπομπών (ETS) και τα τρία τέταρτα των μελλοντικών εσόδων από τον Μηχανισμό Συνοριακής Προσαρμογής Άνθρακα (CBAM).
Παράλληλα, έχουν προταθεί εισφορές για τα ηλεκτρονικά απόβλητα, ευρωπαϊκός φόρος καπνού και μια νέα εταιρική εισφορά. Αν και αυτά τα μέτρα εκτιμάται ότι θα αποφέρουν επιπλέον 58,2 δισεκατομμύρια ευρώ ετησίως, συναντούν ήδη σθεναρές αντιστάσεις από αρκετά κράτη-μέλη. Καθίσταται, λοιπόν, αναγκαίο να εξεταστούν λύσεις που πηγαίνουν πολύ πιο πέρα από τις τρέχουσες προτάσεις.
Ο πλούτος στο μικροσκόπιο: Ένα ανεκμετάλλευτο δυναμικό
Εδώ ακριβώς υπεισέρχεται μια ριζοσπαστική αλλά απολύτως ρεαλιστική προσέγγιση: η φορολόγηση του ακραίου πλούτου και των άυλων ψηφιακών συναλλαγών. Σύμφωνα με ανάλυση που διεξήγαγαν ερευνητές, υπάρχουν εναλλακτικά εργαλεία ικανά να αποφέρουν ιλιγγιώδη ποσά, αντιμετωπίζοντας ταυτόχρονα χρόνιες παθογένειες όπως η φοροαποφυγή, η ανισότητα και η χρηματοπιστωτική αστάθεια.
Τα νούμερα μιλούν από μόνα τους. Ένας φόρος στον διαδικτυακό τζόγο θα μπορούσε να αποφέρει περίπου 2 δισεκατομμύρια ευρώ ετησίως, ενώ οι εισφορές στις συναλλαγές κρυπτονομισμάτων θα άγγιζαν τα 3 δισεκατομμύρια ευρώ. Μια περιβαλλοντική εισφορά στον τομέα των αερομεταφορών —ένας κλάδος που ιστορικά απολαμβάνει σκανδαλώδεις φοροαπαλλαγές, συμπεριλαμβανομένων εξαιρέσεων από τον ΦΠΑ— υπολογίζεται να προσθέσει 5 έως 7 δισεκατομμύρια ευρώ στα ευρωπαϊκά ταμεία.
Το μεγάλο «όπλο», ωστόσο, βρίσκεται στη φορολόγηση των εξαιρετικά εύπορων ιδιωτών. Η επιβολή ενός ελάχιστου φόρου για άτομα με καθαρή περιουσία που υπερβαίνει τα 100 εκατομμύρια ευρώ, θα διασφάλιζε ότι αυτή η προνομιούχος ελίτ —η οποία συχνά καταβάλλει πραγματικούς φόρους με χαμηλότερο συντελεστή από έναν μέσο εργαζόμενο— θα συμβάλει αναλογικά στα δημόσια βάρη. Μια τέτοια κίνηση εκτιμάται ότι θα μπορούσε να εισφέρει έως και 41 δισεκατομμύρια ευρώ ετησίως.
Η ανάγκη για κοινή ευρωπαϊκή δράση
Γιατί όμως αυτά τα μέτρα πρέπει να ληφθούν σε ευρωπαϊκό επίπεδο και όχι σε εθνικό; Η απάντηση κρύβεται στη φύση της σύγχρονης οικονομίας. Ένας ευρωπαϊκός φόρος χρηματοοικονομικών συναλλαγών (ο οποίος θα πάτασσε την αποσταθεροποιητική βραχυπρόθεσμη κερδοσκοπία) ή μια φορολόγηση των κρυπτονομισμάτων δεν μπορεί να λειτουργήσει αποτελεσματικά αν εφαρμοστεί αποσπασματικά. Το κεφάλαιο είναι εξαιρετικά ευέλικτο· μπορεί να μετακινηθεί σε κλάσματα του δευτερολέπτου. Μόνο μια συντονισμένη ευρωπαϊκή λύση μπορεί να αποτρέψει τη φυγή κεφαλαίων προς άλλες, λιγότερο αυστηρές δικαιοδοσίες.
Ομοίως, ένας πανευρωπαϊκός φόρος στους υπερπλούσιους θα έβαζε οριστικό τέλος στον επιζήμιο φορολογικό ανταγωνισμό μεταξύ των κρατών-μελών, τα οποία συχνά επιδίδονται σε μια «κούρσα προς τα κάτω» (race to the bottom) για να προσελκύσουν δισεκατομμυριούχους. Επιπλέον, επειδή τέτοιοι φόροι απλώς δεν υφίστανται σήμερα σε εθνικό επίπεδο, η εφαρμογή τους θα ενίσχυε τον προϋπολογισμό της Ε.Ε. χωρίς να αφαιρέσει ούτε ένα ευρώ από τα υφιστάμενα έσοδα των εθνικών κρατών.
Η διαρκής εξάρτηση του ευρωπαϊκού προϋπολογισμού από τα εθνικά ταμεία —και κατ’ επέκταση από τη φορολογία του ιδρώτα και της κατανάλωσης— υπονομεύει την κοινωνική στήριξη στο ευρωπαϊκό εγχείρημα. Μια νέα αρχιτεκτονική ιδίων πόρων, εστιασμένη εκεί όπου συσσωρεύεται ο πραγματικός, ακραίος πλούτος, δεν είναι απλώς ένα οικονομικό μέτρο. Είναι μια πράξη κοινωνικής δικαιοσύνης που μπορεί να διανείμει το βάρος της ευρωπαϊκής ολοκλήρωσης με πολύ πιο δίκαιο και βιώσιμο τρόπο, απελευθερώνοντας την Ευρώπη από τις λογιστικές μικροπρέπειες του παρελθόντος.
