Οι υποθέσεις φοροδιαφυγής σε γνωστές αλυσίδες που ερευνούν οι Αρχές δεν αποτελούν κεραυνό εν αιθρία αλλά λειτουργούν ως ένας ισχυρός μεγεθυντικός φακός που αποκαλύπτει τις βαθύτερες δομικές αδυναμίες, τις αγκυλώσεις και τους συστημικούς κινδύνους που κρύβονται σε ένα από τα πιο επιτυχημένα μοντέλα παγκοσμίως (franchise), όταν η αλυσίδα διαφάνειας, «σπάει».
Παρά την ψευδαίσθηση της «έτοιμης επιτυχίας», οι τοπικοί δικαιοδόχοι υφίστανται ακαριαία ζημιά στη φήμη και τη λειτουργία τους όταν η μητρική εταιρεία αντιμετωπίζει προβλήματα
Σε μια περίοδο όπου οι μικρομεσαίες επιχειρήσεις (ΜμΕ) βρίσκονται ήδη αντιμέτωπες με το αυξημένο λειτουργικό κόστος, την ενεργειακή κρίση και την ασταθή καταναλωτική δαπάνη, η ομπρέλα προστασίας ενός μεγάλου δικτύου αποδεικνύεται, σε κάποιες περιπτώσεις, επικίνδυνη.
Η ανησυχία που διατρέχει την αγορά αποτυπώθηκε με τον πιο ανάγλυφο τρόπο από τον πρόεδρο της ΓΣΕΒΕΕ, Γιώργο Καββαθά, που έκρουσε τον κώδωνα του κινδύνου (ERTnews Radio 105,8) για τις επιπτώσεις που έχουν οι πολιτικές συγκεντροποίησης της αγοράς, ο αθέμιτος ανταγωνισμός και η ανεπαρκής κρατική εποπτεία.
Όταν μεγάλες αλυσίδες εστίασης κλυδωνίζονται, το πλήγμα δεν περιορίζεται στα κεντρικά γραφεία των ομίλων· διαχέεται ακαριαία στους εκατοντάδες μικρούς δικαιοδόχους (franchisees), οι οποίοι επένδυσαν -ορισμένοι από αυτούς- τους κόπους μιας ζωής.
Η ψευδαίσθηση της «έτοιμης επιτυχίας» και το φαινόμενο της μετάδοσης
Για δεκαετίες, το franchise προωθήθηκε ως η ιδανική λύση για τον νέο ή τον μικρό επενδυτή. Το επιχείρημα ήταν απλό: αγοράζεις ένα έτοιμο, δοκιμασμένο επιχειρηματικό μοντέλο, ένα αναγνωρίσιμο σήμα, περιορίζοντας δραστικά το επιχειρηματικό ρίσκο.
Ωστόσο, η πραγματικότητα της αγοράς αποδεικνύει ότι το ρίσκο δεν εξαφανίζεται· απλώς μετατοπίζεται.
Ο εντονότερος κίνδυνος είναι όταν η μητρική εταιρεία αντιμετωπίσει σοβαρά προβλήματα -είτε αυτά αφορούν φορολογικούς ελέγχους, δεσμεύσεις λογαριασμών, δικαστικές εμπλοκές ή κατασχέσεις- η επίπτωση στο δίκτυο είναι ακαριαία.
Ένας δικαιοδόχος μπορεί να διευθύνει το κατάστημά του με απόλυτη τυπικότητα, να πληρώνει εγκαίρως τους μισθούς, τους προμηθευτές και τους φόρους του, αλλά να βρεθεί από τη μια μέρα στην άλλη χωρίς πρώτες ύλες, χωρίς πρόσβαση στο κεντρικό λογισμικό παραγγελιοληψίας ή χωρίς τη λειτουργία του κεντρικού τηλεφωνικού κέντρου και της εφαρμογής. Η εξάρτηση από τις κεντρικές υποδομές μετατρέπεται αυτομάτως σε «αχίλλειο πτέρνα».
Η απώλεια φήμης
Το βασικότερο περιουσιακό στοιχείο για το οποίο πληρώνει ένας δικαιοδόχος δικαιώματα χρήσης και αρχικό τίμημα εισόδου είναι η φήμη του σήματος.
Όταν το κεντρικό brand πληγεί από αρνητική δημοσιότητα, σκάνδαλα ή υποψίες παράνομων πρακτικών, η ζημιά στη φήμη μεταφέρεται αμέσως στο τοπικό κατάστημα της γειτονιάς. Ο καταναλωτής δεν διαχωρίζει τον ανεξάρτητο επιχειρηματία-δικαιοδόχο από τη μητρική εταιρεία. Το αποτέλεσμα είναι η κατακόρυφη και ραγδαία πτώση του τζίρου, χωρίς ο τοπικός επιχειρηματίας να φέρει την παραμικρή ευθύνη, ενώ ταυτόχρονα παραμένει εγκλωβισμένος σε σταθερά λειτουργικά έξοδα (ενοίκια, μισθοδοσία, δανειακές υποχρεώσεις).
Ασυμμετρία ισχύος και η συμβατική «παγίδα»
Στο πυρήνα του προβλήματος βρίσκεται η βαθιά ασυμμετρία ισχύος μεταξύ δικαιοπάροχου και δικαιοδόχου. Οι συμβάσεις franchise στην ελληνική αγορά είναι, στη συντριπτική τους πλειονότητα, προσχωρησιακές – δηλαδή συντάσσονται μονομερώς από τη μητρική εταιρεία.
Μέσα από αυτές τις συμβάσεις επιβάλλεται:
- Πλήρης δεσμευτικότητα προμηθευτών: Ο δικαιοδόχος υποχρεούται να αγοράζει πρώτες ύλες αποκλειστικά από τη μητρική ή από εγκεκριμένους προμηθευτές, συχνά σε τιμές υψηλότερες από τις τιμές της ελεύθερης αγοράς.
- Απουσία τιμολογιακής αυτονομίας: Ο μικρός επιχειρηματίας δεν μπορεί να προσαρμόσει τις τιμές του ή τις προσφορές του ανάλογα με τις τοπικές συνθήκες της αγοράς για να αμυνθεί.
- Ασύμμετρη ανάληψη ρίσκου: Ενώ η μητρική εισπράττει σταθερά ποσοστά επί του τζίρου, ο δικαιοδόχος φέρει ακέραιο το επιχειρηματικό ρίσκο της ζημίας.
Παράλληλα, όπως αναδείχθηκε και από τις πρόσφατες εξελίξεις, σε δίκτυα όπου επιβάλλονται κεντρικά συστήματα ταμείων ή παραγγελιοληψίας, οι μικροί δικαιοδόχοι κινδυνεύουν να βρεθούν εκτεθειμένοι απέναντι στις φορολογικές αρχές, εάν διαπιστωθεί ότι οι κεντρικές πλατφόρμες λειτουργούσαν με μη σύννομες πρακτικές.
Συγκεντροποίηση, αθέμιτος ανταγωνισμός και η κρατική απουσία
Όπως επισήμανε ο πρόεδρος της ΓΣΕΒΕΕ, Γιώργος Καββαθάς, η ανησυχία για το franchise εντάσσεται σε ένα ευρύτερο και πιο επικίνδυνο πλαίσιο: αυτό της βίαιης συγκεντροποίησης της αγοράς.
Οι μεγάλες αλυσίδες και οι πολυεθνικοί όμιλοι, αξιοποιώντας τεράστιες οικονομίες κλίμακας, έχουν τη δυνατότητα να συμπιέζουν τις τιμές, να εξασφαλίζουν προνομιακές συμφωνίες με προμηθευτές και να κατακλύζουν τον διαφημιστικό χώρο. Απέναντι σε αυτή την επιθετική τιμολογιακή πολιτική, η παραδοσιακή μικρή επιχείρηση αδυνατεί να ανταγωνιστεί.
Το πρόβλημα επιτείνεται από την ανεπαρκή κρατική εποπτεία. Η απουσία ουσιαστικών, προληπτικών και αυστηρών ελέγχων από τους θεσμικούς φορείς επιτρέπει την ανάπτυξη ολιγοπωλιακών πρακτικών. Η αγορά αφήνεται να λειτουργεί με όρους ισχυρού, όπου οι μεγάλοι όμιλοι επιβάλλουν τους κανόνες του παιχνιδιού, ενώ οι ελεγκτικοί μηχανισμοί συχνά παρεμβαίνουν κατόπιν εορτής, όταν η ζημιά για την αγορά και τους εργαζόμενους έχει ήδη συντελεστεί.
Ο κοινωνικός αντίκτυπος: Απασχόληση και τοπική οικονομία
Η συρρίκνωση των μικρών επιχειρήσεων και η κατάρρευση δικτύων franchise δεν είναι απλώς αριθμοί σε ισολογισμούς. Έχουν άμεσο και βαρύ κοινωνικό αντίκτυπο. Η εστίαση και το λιανεμπόριο αποτελούν τη ραχοκοκαλιά της ελληνικής απασχόλησης.
Όταν ένα δίκτυο καταρρέει ή όταν ένας μικρός επιχειρηματίας αναγκάζεται να βάλει λουκέτο συμπιεζόμενος από τον αθέμιτο ανταγωνισμό χάνονται άμεσα θέσεις εργασίας, δημιουργώντας κύματα ανεργίας σε τοπικό επίπεδο. Απαξιώνονται ιδιωτικά κεφάλαια και οικονομίες ετών που επενδύθηκαν με την προσδοκία της αυτοαπασχόλησης. Ερημώνει η τοπική αγορά, καθώς η συγκέντρωση της δραστηριότητας σε λίγους μεγάλους ομίλους απομυζά τον πλούτο από τις τοπικές κοινωνίες και τον κατευθύνει σε κεντρικά ή πολυεθνικά χαρτοφυλάκια.
Η ανάδειξη των κινδύνων δεν ακυρώνει το γεγονός ότι το franchise παραμένει ένα από τα πιο επιτυχημένα μοντέλα παγκοσμίως, όταν εφαρμόζεται με διαφάνεια, επαγγελματισμό και αμοιβαίο όφελος. Στην ελληνική αλλά και τη διεθνή αγορά υπάρχουν πολλοί υγιείς επιχειρηματικοί όμιλοι που προσφέρουν ουσιαστική αξία στους δικαιοδόχους τους.
