Νέα έρευνα οικονομολόγων της ΕΚΤ εξετάζει κατά πόσο η ενεργειακή κρίση –που παρατείνεται και βαθαίνει- μεταφράζεται σε ένα εξίσυ έντονο κύμα ανατιμήσεων στα τρόφιμα. Για να το διαπιστώσουν χρησιμοποιούν καινοτόμα εργαλεία τεχνητής νοημοσύνης που παρακολουθούν σε καθημερινή βάση τις εξελίξεις των τιμών στα σουπερμάρκετ. Η ετυμηγορία τους είναι ότι η δυναμική της αναπροσαρμογής των τιμών είναι ασθενέστερη από ό,τι το 2022, μετά την εισβολή της Ρωσίας στην Ουκρανία.
Αυτό δεν είναι απαραίτητα ενθαρρυντικό νέο. Μια σταθερά που επανέρχεται στις προβλέψεις των οικονομικών αναλυτών είναι ότι οι αυξήσεις στην ενέργεια και στα αζωτούχα λιπάσματα, δεν μετακυλίονται όλες άμεσα και στο σύνολό τους στις τιμές καταναλωτή. Οι μεν αυξήσεις στα καύσιμα περνάνε πιο γρήγορα στα ράφια, αφού επηρεάζουν τα μεταφορικά κόστη της εφοδιαστικής αλυσίδας. Όμως ο πλήρης αντίκτυπος ενός ενεργειακού σοκ γίνεται αισθητός στις τιμές τροφίμων ακόμα και έξι μήνες μετά ή περισσότερο, ανάλογα με το προϊόν, την καλλιεργητική περίοδο, τις ιδιαιτερότητες κάθε χώρας (βιομηχανία, γεωγραφικό ανάγλυφο, εξάρτηση από τις εισαγωγές). Έρευνα της πολυεθνικής Rabobank, η οποία ειδικεύεται στα χρηματοπιστωτικά εργαλεία για τον αγροτροφικό τομέα, προέβλεπε ότι «τα πορτοφόλια των Ευρωπαίων θα πονέσουν τα Χριστούγεννα», ενώ οι ανατιμήσεις στα είδη διατροφής θα κορυφωθούν εντός του πρώτου εξαμήνου του 2027. Η νέα έρευνα της ΕΚΤ δεν προεξοφλεί τι θα συμβεί στο άμεσο μέλλον. Διατηρεί ωστόσο ψήγματα αισιοδοξίας, με βάση τα μέχρι στιγμής δεδομένα.
Πόσο βαραίνουν τα τρόφιμα στο καλάθι του νοικοκυριού;
Τα τρόφιμα αντιπροσωπεύουν περίπου το 20% των δαπανών στο καλάθι κατανάλωσης της ζώνης του ευρώ που χρησιμοποιείται για τον υπολογισμό του Εναρμονισμένου Δείκτη Τιμών Καταναλωτή (ΕΔΤΚ). Το ποσοστό αυτό είναι ακόμη μεγαλύτερο για τα νοικοκυριά χαμηλού εισοδήματος, αγγίζοντας ως και το 32% στην Ελλάδα.
Ως εκ τούτου οι μεταβολές στις τιμές των τροφίμων διαδραματίζουν καθοριστικό ρόλο στην διαμόρφωση των αντιλήψεων και των προσδοκιών των νοικοκυριών σχετικά με τον πληθωρισμό.
Το γεγονός ότι οι Έλληνες είναι οι πλέον απαισιόδοξοι καταναλωτές στην Ευρώπη, τόσο για την πορεία του πληθωρισμού όσο και για τον λεγόμενο «αντιληπτό πληθωρισμό» (perceived inflation), είναι συνδέεται άμεσα με την ακρίβεια στα τρόφιμα και τη στέγαση. Ακόμα και αν ο πληθωρισμός των τροφίμων πέρασε σε αρνητικό έδαφος ορισμένους μήνες του 2026 (Ιούλιος, Σεπτέμβριος), ο οικογενειακός προϋπολογισμός δεν ανακουφίζεται, αφού οι σωρευτικές ανατιμήσεις αγγίζουν το 35% σε βάθος εξαετίας.
Τρόφιμα και νομισματική πολιτική
Από τη σκοπιά της νομισματικής πολιτικής, είναι ζωτικής σημασίας να κατανοηθεί η δυναμική ενός κύματος αναπροσαρμογής των τιμών στα ράφια σημειώνει η ανάλυση της ΕΚΤ.
Οι υπεύθυνοι χάραξης πολιτικής οφείλουν να αντιληφθούν πόσο γρήγορα οι επιχειρήσεις προσαρμόζουν τις τιμές, πόσο εκτεταμένες είναι αυτές οι προσαρμογές και αν ενδέχεται να δημιουργήσουν επίμονες πληθωριστικές πιέσεις.
Για να καταγράψει αυτή τη δυναμική σε πραγματικό χρόνο, η ΕΚΤ έχει δημιουργήσει ένα εργαλείο, το Daily Price Dataset (Σύνολο Δεδομένων Καθημερινών Τιμών DPD), για να παρακολουθεί τις εξελίξεις των τιμών στα σούπερ μάρκετ καθώς αυτές διαμορφώνονται.
Το εργαλείο δείχνει ότι μετά τον ενεργειακό κλονισμό του Μαρτίου του 20256, υπήρξαν ανατιμήσεις στα τρόφιμα σε ευρεία κλίμακα, αλλά στη συνέχεια ακολούθησε σταθεροποίηση. Το συμπέρασμα είναι σχετικά ενθαρρυντικό, επιμένει η ΕΚΤ, αφού το 2022 το κύμα ανατιμήσεων συνέχισε να βαθαίνει.
Συχνότητα και μέγεθος αλλαγών τιμών
Για να προβούν σε εκτιμήσεις για τον πληθωρισμό οι αναλυτές της ΕΚΤ εστιάζουν σε δύο βασικές πτυχές: Τη συχνότητα με την οποία οι επιχειρήσεις αυξάνουν και μειώνουν τις τιμές, γνωστή ως «εκτατικό περιθώριο». Η δεύτερη είναι το μέγεθος αυτών των μεταβολών των τιμών, γνωστό ως «εντατικό περιθώριο». Οι δύο πτυχές συνδυαστικά μας δίνουν την απάντηση σε ένα κρίσιμο ερώτημα: Ο πληθωρισμός είναι αποτέλεσμα λίγων μεγάλων ανατιμήσεων η ενός ευρύτερο κύματος σε όλο το φάσμα των προϊόντων και των λιανοπωλητών;
Project Spectrum
Για να απαντήσει στο παραπάνω ερώτημα, το προσωπικό της ΕΚΤ στο ερευνητικό δίκτυο PRISMA (που παρακολουθεί τις τιμές στα σουπερμάρκετ) ανέπτυξε το DPD, σε συνεργασία με το Δίκτυο Καινοτομίας της Τράπεζας Διεθνών Διακανονισμών και την Κεντρική Τράπεζα της Γερμανίας. To DPD «σαρώνει» τις τιμές των προϊόντων από τα online σουπερμάρκετ, και χρησιμοποιώντας έναν αλγόριθμο τεχνητής νοημοσύνης (AI-based classifier), ταξινομεί τους κωδικούς σε κατηγορίες που αποτελούν τη βάση του καλαθιού στον Δείκτη Τιμών Καταναλωτή.
Μετρώντας τη συχνότητα αναπροσαρμογής των τιμών σε μηνιαία βάση, σε επιλεγμένους κωδικούς, εξαλείφει τις βραχύβιες διακυμάνσεις, π.χ. από τις εκπτώσεις και τις προσφορές. Ωστόσο, επειδή το εργαλείο συλλέγει συνεχώς δεδομένα, αναπροσαρμόζει τις εκτιμήσεις του καθ’όλη τη διάρκεια του μήνα.
2026 όπως το 2022; Τι δείχνει το DPD
Το DPD έδειξε ότι τον Μάρτιο, μετά το ενεργειακό σοκ, αυξήθηκε η συχνότητα των ανατιμήσεων στα τρόφιμα, αλλά η ένταση των ανατιμήσεων ήταν πολύ μικρότερη από ό,τι κατά τη διάρκεια της έξαρσης του πληθωρισμού του 2022.
Αντίθετα, το χάσμα μεταξύ της συχνότητας των αυξήσεων και των μειώσεων των τιμών είναι μικρό. Αντίθετα, το 2022 υπήρξαν και υψηλές αυξήσεις και πιο συχνές ανατιμήσεις.
Γεράκια και περιστέρια
Το αλγορυθμικό «υποδεκάμετρο» του Project Spectrum φαίνεται εκ πρώτης όψης πολύ τεχνικό, σαν έναν εξηνταβελόνη που μετράει «τρεις το λάδι, τρεις το ξύδι». Όμως πίσω από την εξονυχιστική ανάλυση μικροδεδομένων κρύβονται κρίσιμες αποφάσεις για τη νομισματική πολιτική στη ζώνη του ευρώ. Ξεζουμίζοντας τον DPD οι συντάκτες της μελέτης συντάσσονται προφανώς με τα «περιστέρια» της ΕΚΤ που συστήνουν αυτοσυγκράτηση και όχι με τα «γεράκια» που πιέζουν για νέες αυξήσεις επιτοκίων. «Μετά τον ενεργειακό κλονισμό του 2026, διαπιστώνουμε μέχρι στιγμής ελάχιστα στοιχεία για μια επίμονη αλλαγή στη συχνότητα με την οποία οι λιανοπωλητές αναπροσαρμόζουν τις τιμές των τροφίμων, σε αντίθεση με το 2022», καταλήγουν, κλείνοντας το μάτι στις μετριοπαθείς φωνές εντός της ΕΚΤ, που θέλουν να πιστεύουν ότι η κατάσταση είναι υπό έλεγχο.
