Το νομοσχέδιο «Κανόνες στη χρήση της τεχνητής νοημοσύνης στην αγορά εργασίας – Προστασία εργαζομένων στις πλατφόρμες – Ενσωμάτωση της Οδηγίας (ΕΕ) 2024/2831…» βρίσκεται σε διαβούλευση έως την Τετάρτη 19 Νοεμβρίου και οφείλει να κατατεθεί στη Βουλή πριν από το τέλος του μήνα. Τα περιθώρια είναι ασφυκτικά, αφού η προθεσμία για την ενσωμάτωση της οδηγίας εκπνέει στις 2 Δεκεμβρίου. Μολονότι έχουν μεσολαβήσει δύο χρόνια από την ψήφιση του ευρωπαϊκού νόμου, άλλη μια φορά η Ελλάδα τρέχει να προλάβει την τελευταία στιγμή.


Πηγή: Συμβούλιο της ΕΕ, ελληνική απόδοση
Ψευδής αυτοαπασχόληση
Ένας από τους βασικούς στόχους της ευρωπαϊκής οδηγίας (EU Platform Work Directive) είναι η καταπολέμηση της ψευδούς αυτοαπασχόλησης, που υποκρύπτει σχέση εξαρτημένης εργασίας. Σύμφωνα με τα επίσημα στοιχεία της ΕΕ, το 2022 οι εργαζόμενοι σε πλατφόρμες σε όλη την ΕΕ ξεπερνούσαν τα 28,3 εκατομμύρια, ενώ ως το 2025 τα μοντέλα πρόβλεψης υπολόγιζαν ότι θα έφταναν τα 43 εκατομμύρια. Από αυτούς το 93% δηλώνονται ως freelancers – ανεξάρτητοι συνεργάτες. Από αυτούς οι δύο στους δέκα εκτιμάται ότι είναι ψευδώς αυτοαπασχολούμενοι, ποσοστό που σήμερα αντιστοιχεί σε περισσότερα από 8 εκατομμύρια άτομα.


Πόσοι είναι οι εργαζόμενοι σε πλατφόρμες στην Ελλάδα;
Στη χώρα μας δεν υπάρχουν επίσημες έρευνες για τον αριθμό των εργαζομένων σε πλατφόρμες, αλλά ανεπίσημες εκτιμήσεις κάνουν λόγο για περισσότερα από 50.000 άτομα, μόνο στο χώρο των διανομέων – ταχυμεταφορών. Η Wolt δηλώνει ότι έχει στόλο σχεδόν 22.000 συνεργαζόμενων διανομέων και 500 άτομα μόνιμο προσωπικό. Ο στόλος συνεργαζόμενων διανομέων της efood ξεπερνά τα 14.000 άτομα, ενώ «χρεωμένοι» στη μητρική εταιρεία είναι 2.000 άτομα. Αν συνυπολογίσουμε τους οδηγούς που συνεργάζονται με πλατφόρμες όπως η uber και η freenow ή τις πλατφόρμες τύπου douleutaras που κρατάνε προμήθεια από τους επαγγελματίες – τεχνίτες, ο αριθμός των εργαζομένων σε πλατφόρμες ανεβαίνει αισθητά.


Οι αόρατοι data workers
Οι εργαζόμενοι στις πλατφόρμες δεν είναι μόνο διανομείς. Φροντίδα κατ’ οίκον, υπηρεσίες καθαριότητας, τεχνικοί, επαγγελματίες, εκπαίδευση – πολιτισμός (π.χ. ιδιαίτερα μαθήματα), digital media (εικόνα, ήχος, διαχείριση online περιεχομένου) είναι κάποια από τα επαγγέλματα που όλο και πιο συχνά ασκούνται μέσω πλατφορμών. Ακόμα και η εκπαίδευση των αλγορίθμων της τεχνητής νοημοσύνης περνάει μέσα από εκατομμύρια «αόρατους» εργαζόμενους, που αναλαμβάνουν μικροκαθήκοντα (microtasks) και πληρώνονται με ψίχουλα από μεγάλες πλατφόρμες.
Εργάτες ή συνεργάτες;
Η ψευδώς δηλωμένη αυτοαπασχόληση βλάπτει πρωτίστως τον ίδιο τον εργαζόμενο, αφού στερείται νόμιμα δικαιώματα που απορρέουν από τη μισθωτή σχέση εργασίας: σταθερή μισθοδοσία (και όχι «με το κομμάτι»), ασφάλιση, τριετίες, εργοδοτικές εισφορές, δώρα, επιδόματα, άδειες, αποζημίωση απόλυσης κ.λπ. Η διεκδίκηση συλλογικών συμβάσεων εργασίας είναι επίσης δύσκολη έως αδύνατη, όταν πρόκειται για ένα πολυδιασπασμένο εργατικό δυναμικό πολλών ταχυτήτων.
«Στολάρχες» ή δουλέμποροι;
Στην περίπτωση ανάθεσης έργου σε τρίτες εταιρείες-ενδιάμεσους, το καθεστώς απασχόλησης γίνεται ακόμα πιο θολό. Οι ευθύνες διαχέονται σε ένα «πυραμιδικό» σύστημα εξουσιών, με υψηλά ποσοστά εισφοροδιαφυγής και φοροδιαφυγής, αδήλωτης ή υποδηλωμένης εργασίας. Οι διανομείς σε πλατφόρμες όπως η efood και η Wolt αποκαλούν τους ενδιάμεσους «στολάρχες», αφού ο καθένας έχει τον δικό του στόλο εργαζομένων, συχνά με αδιαφανές καθεστώς. Σε όσο πιο ευάλωτη κατάσταση είναι οι εργαζόμενοι –π.χ. μετανάστες από το Πακιστάν και το Μπανγκλαντές, ενίοτε χωρίς νόμιμη άδεια διαμονής ή ακόμα και χωρίς δίπλωμα οδήγησης–, τόσο πιο πιθανό είναι να δουλεύουν υπό συνθήκες που προσομοιάζουν σε δουλεμπόριο: χαράτσι στις αμοιβές, εκβιασμοί, παρακράτηση εγγράφων, υπενοικίαση ενός δηλωμένου λογαριασμού σε πολλούς αόρατους οδηγούς. Το εμπόδιο της μη κατοχής διπλώματος ενίοτε παρακάμπτεται με τη χρήση ηλεκτρικού δίτροχου με «πειραγμένο» κόφτη ταχύτητας, με ό,τι κίνδυνο συνεπάγεται αυτό για την ασφάλεια του οδηγού και των γύρω του.


Αποδυναμώνεται το τεκμήριο της εξαρτημένης εργασίας
Ένα από τα κομβικά στοιχεία της ευρωπαϊκής οδηγίας είναι το λεγόμενο «μαχητό τεκμήριο σχέσης εξαρτημένης εργασίας». Όταν δηλαδή από πραγματικά περιστατικά προκύπτει σχέση διεύθυνσης και ελέγχου από την ψηφιακή πλατφόρμα, τότε ο εργαζόμενος τεκμαίρεται μισθωτός και προστατεύεται από τις αντίστοιχες διατάξεις της εργατικής νομοθεσίας. Το βάρος της ανατροπής του τεκμηρίου το φέρει η ίδια η πλατφόρμα, η οποία έχει και πλήρη πρόσβαση στα σχετικά δεδομένα –π.χ. στους μηχανισμούς με τους οποίους οργανώνει και ελέγχει την εργασία.
Δυστυχώς, η ελληνική μεταφορά της οδηγίας αποδυναμώνει επικίνδυνα το μαχητό τεκμήριο, περιορίζοντάς το στις δικαστικές διαδικασίες και εξαιρώντας τις διοικητικές (π.χ. ΕΦΚΑ, Επιθεώρηση Εργασίας). Αναγκάζει έτσι τον εργαζόμενο, αν θέλει να βρει το δίκιο του, να προσφύγει σε χρονοβόρες, ψυχοφθόρες και δαπανηρές δικαστικές διαμάχες.
Τα παραπάνω έχουν επισημάνει στη διαβούλευση και κλαδικοί συνδικαλιστικοί φορείς, όπως ο «Συντονισμός 14 σωματείων», ενώ κριτική έχει ασκήσει ακόμα και η ΔΑΚΕ, η συνδικαλιστική παράταξη που πρόσκειται στο κυβερνών κόμμα.
Εργαζόμενοι μπαλάκι μεταξύ πλατφόρμας και εργολάβου
Ένα δεύτερο αμφιλεγόμενο ζήτημα αφορά την ευθύνη της πλατφόρμας για τους εργαζόμενους που απασχολεί μέσω διαμεσολαβητών-υπεργολαβικών εταιρειών. Πάγια θέση των πρωτοβάθμιων σωματείων είναι η πρόσληψη των εργαζομένων απευθείας από την πλατφόρμα. Σύμφωνα με όσα καταγγέλλουν οι εργαζόμενοι, τα ενδιάμεσα εταιρικά σχήματα χρησιμοποιούνται συχνά ως προπέτασμα για να απεκδύεται τις ευθύνες του ο τελικός εργοδότης. Η ευρωπαϊκή οδηγία (άρθρο 3) ορίζει ότι όσοι εργάζονται μέσω διαμεσολαβητή πρέπει να έχουν το ίδιο επίπεδο προστασίας με όσους συνεργάζονται απευθείας με την πλατφόρμα και προβλέπει, όπου κρίνεται σκόπιμο, μηχανισμούς αλληλέγγυας ευθύνης. Όμως το ελληνικό νομοσχέδιο (άρθρο 5 – προσθήκη άρθρου 131Α στον Κώδικα Εργατικού Δικαίου) επιτρέπει εμμέσως στην πλατφόρμα να πετάει το μπαλάκι στον εργολάβο, αφού δεν αναφέρει ρητά την ευθύνη της για τις αποδοχές, τις εισφορές και τις αποζημιώσεις.


Σωματείο efood: «Στην ουσία δεν αγγίζει καθόλου τους εργολάβους»
Όπως μας λέει ο Μιχάλης Ρέντζος, πρόεδρος του σωματείου εργαζομένων της efood, το νομοσχέδιο έχει σοβαρές αδυναμίες και υστερεί της ευρωπαϊκής οδηγίας. «Καταρχάς αδυνατίζει το τεκμήριο της εξαρτημένης εργασίας με δύο τρόπους: πρώτον, τα κριτήρια είναι ελλιπέστατα και, δεύτερον, αναγκάζει τον εργαζόμενο να προσφύγει στα δικαστήρια. Αυτό σημαίνει δύο, τρία ως και τέσσερα χρόνια αναμονής, και ίσως η εταιρεία να σε απολύσει κιόλας, δηλαδή να σου κλείσει την εφαρμογή. Τότε χρειάζεσαι άλλο ένα δικαστήριο για να την ξανανοίξεις. Εμείς με το υπόμνημά μας προτείναμε να υπάρχει διοικητική οδός, μέσω ΣΕΠΕ ή υπουργείου. Όποιος θέλει να δουλέψει με εξαρτημένη σχέση να μπορεί να το κάνει, και αν η εταιρεία διαφωνεί, να πάει εκείνη στα δικαστήρια για να αποδείξει ότι είναι ελεύθερος επαγγελματίας. Αυτό είναι το πνεύμα της οδηγίας».
Το άλλο μεγάλο πρόβλημα, επιμένει ο πρόεδρος του σωματείου της efood είναι οι εργολάβοι. «Η οδηγία είναι σαφέστατη: οι εργαζόμενοι σε εργολάβο πρέπει να έχουν τα ίδια δικαιώματα με όσους δουλεύουν απευθείας στην εταιρεία και η εταιρεία να έχει την απόλυτη ευθύνη για ό,τι κάνει ο εργολάβος της. Εδώ η ευθύνη της εταιρείας προβλέπεται σε πολύ λίγα σημεία. Στην ουσία το ν/σ δεν αγγίζει καθόλου τους εργολάβους».
Τεμπονέρας (ΕΛΑΣ): Οι πέντε αδυναμίες του ν/σ για τις πλατφόρμες
Μιλώντας στο in ο εργατολόγος Διονύσης Τεμπονέρας, τομεάρχης Εργασίας της ΕΛΑΣ, εντοπίζει πέντε αδυναμίες στο νομοσχέδιο: έρχεται με χρόνια καθυστέρηση και μόνο επειδή το επέβαλε η ευρωπαϊκή οδηγία· αποδυναμώνει το τεκμήριο μισθωτής εργασίας· δεν ρυθμίζει την εργολαβοποίηση μέσω παρένθετων εργολάβων· δεν προβλέπει συλλογικές συμβάσεις ούτε επέκτασή τους στον κλάδο· και αφήνει το κόστος εργασίας, κυρίως τη συντήρηση και το σέρβις των οχημάτων, να βαραίνει τον εργαζόμενο, καθώς, όπως λέει, «οι προβλέψεις είναι μόνο θεωρητικές και δεν εφαρμόζονται στην πράξη». Για τη δική του παράταξη, δηλώνει ότι, αν κυβερνήσει, θα «επαναθεμελιώσει» το νομικό πλαίσιο για τους εργαζόμενους στις πλατφόρμες και θα καταθέσει πρόταση για την υγεία και την ασφάλεια στην εργασία, σύμφωνα με τη δέσμευση του Αλέξη Τσίπρα στη συνάντηση με διανομείς.
Παρέμβαση Αρβανίτη στην Κομισιόν για τις πλατφόρμες
Τα προβληματικά σημεία της ενσωμάτωσης έθεσε ενώπιον της Κομισιόν ο ευρωβουλευτής του ΣΥΡΙΖΑ Κώστας Αρβανίτης, αντιπρόεδρος της Ομάδας της Αριστεράς στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο.
Με ερώτησή του ζητά να μάθει σε ποιες άμεσες ενέργειες θα προβεί η Ευρωπαϊκή Επιτροπή, ώστε να αποτραπεί η μη ορθή ενσωμάτωση της οδηγίας και να εφαρμοστεί τόσο το γράμμα όσο και το πνεύμα της.
