Ο ψηφιακός μετασχηματισμός της χώρας στηρίζεται σχεδόν αποκλειστικά σε κλειστές, ιδιοκτησιακές λύσεις, δημιουργώντας συστημική εξάρτηση, αδιαφάνεια αλγορίθμων και κινδύνους για την κυβερνοασφάλεια, επισημαίνει με νέα παρέμβασή του το Ινστιτούτο Αλέξης Τσίπρας (ΙΝΑΤ) και υπογραμμίζει ότι «στον δείκτη Open Data Maturity 2025, ο οποίος αξιολογεί τη θεσμική πολιτική, τη λειτουργία και την επάρκεια της εθνικής υποδομής διάθεσης ανοιχτών δεδομένων, η Ελλάδα συγκεντρώνει 61,2% και κατατάσσεται τελευταία μεταξύ των χωρών της ΕΕ».
Παράλληλα, όπως σημειώνει, «απουσιάζει εθνική στρατηγική για τις ανοιχτές τεχνολογίες, με αποτέλεσμα υψηλό κόστος, περιορισμένη αξιοποίηση του εγχώριου ανθρώπινου δυναμικού και αδυναμία μεταφοράς δεδομένων και συστημάτων».
ΙΝΑΤ: Ανοιχτές Τεχνολογίες: Πυλώνας Εθνικής Αυτονομίας και Ανάπτυξης
Η πρόταση: Νομική κατοχύρωση των ανοιχτών τεχνολογιών ως στρατηγική επιλογή για το Δημόσιο («Δημόσιο χρήμα – Δημόσιος έλεγχος – Δημόσιος κώδικας»), κατάρτιση Εθνικής Στρατηγικής Ανοιχτών Τεχνολογιών με μετρήσιμους στόχους, προώθηση ανοιχτού λογισμικού στον ψηφιακό μετασχηματισμό Δημοσίου και ΟΤΑ, ενσωμάτωση στην εκπαίδευση, ανάπτυξη πολιτικών ανοιχτών δεδομένων και ανοιχτής Τεχνητής Νοημοσύνης, επέκταση της ανοιχτότητας στην κατασκευή και στο δικαίωμα επισκευής, και ενίσχυση της διαφάνειας μέσω ανοιχτών πλατφορμών συμμετοχής.
Το διακύβευμα: Αν η ψηφιακή μετάβαση θα παραμείνει κεντροποιημένη, κοστοβόρα και εξαρτημένη από λίγους μεγάλους παρόχους, ή αν θα γίνει με όρους τεχνολογικής κυριαρχίας, διαφάνειας και δημοκρατικής συμμετοχής. Τα ευρωπαϊκά πρότυπα υπάρχουν, οι κοινότητες ανοιχτού κώδικα είναι ώριμες, η διεθνής εμπειρία τεκμηριωμένη. Χρειάζεται, λοιπόν, πολιτική βούληση.
1. Περιγραφή του προβλήματος
1.1 Ορισμός και ανάλυση του προβλήματος
Πρόβλημα: Ο ψηφιακός μετασχηματισμός της χώρας στηρίζεται σε κλειστές, ιδιοκτησιακές λύσεις χωρίς σαφή στρατηγική για ανοιχτές τεχνολογίες, δημιουργώντας συστημική εξάρτηση, αδιαφάνεια αλγορίθμων, κίνδυνο για την κυβερνοασφάλεια και περιορισμένη αξιοποίηση ανοιχτού κώδικα και κοινοτήτων.
Αίτια: Έλλειψη νομικής κατοχύρωσης προτεραιότητας στις ανοιχτές τεχνολογίες. και απουσία Εθνικής Στρατηγικής Ανοιχτών Τεχνολογιών με μετρήσιμους στόχους.
Συνέπειες: Υψηλό κόστος, κλείδωμα και εξάρτηση, δυσκολία μελλοντικής μεταφοράς δεδομένων και συστημάτων. Μικρή αξιοποίηση τοπικού ανθρώπινου δυναμικού και κοινοτήτων ανοιχτών τεχνολογιών. Αδυναμία ανεξάρτητου ελέγχου ασφαλείας λόγω κλειστού κώδικα, εξάρτηση από τον πάροχο για τον εντοπισμό και τη διόρθωση ευπαθειών, και περιορισμένη δυνατότητα επιθεώρησης αλγορίθμων που επηρεάζουν δημοκρατικές διαδικασίες και δικαιώματα πολιτών.
1.2 Λόγοι που καθιστούν αναγκαία τη δημόσια παρέμβαση
-Οι αγορές ψηφιακών υπηρεσιών δεν παράγουν από μόνες τους δίκαιη πρόσβαση, συμμετοχή και κοινή ιδιοκτησία.
-Η χώρα έχει δεσμεύσεις σε επίπεδο ΕΕ (ενεργειακή μετάβαση, open data, open-source, ανοιχτή διακυβέρνηση), οι οποίες απαιτούν ενεργή δημόσια πολιτική.
-Χωρίς δημόσια παρέμβαση, η ψηφιακή μετάβαση θα παραμείνει κεντροποιημένη, κοστοβόρα, εξαρτημένη και αδιαφανής.
-Στις αρχές του 2026, η ευρωπαϊκή στροφή προς τον ανοιχτό κώδικα εντάθηκε σημαντικά σε θεσμικό επίπεδο. H EU Open Source Week συγκέντρωσε υπεύθυνους χάραξης πολιτικής και ηγέτες βιομηχανίας, ενώ το 2026 δημοσιεύτηκε η νέα Ευρωπαϊκή Στρατηγική Ανοιχτού Κώδικα παράλληλα με τη νομοθετική πρόταση Cloud and AI Development Act. Επίσης, πρωτοβουλίες όπως το EuroStack δημιουργούν αποκεντρωμένα, διαλειτουργικά πλαίσια cloud και edge computing υπό ευρωπαϊκό έλεγχο.
-Η Οδηγία (ΕΕ) 2024/1799 για το δικαίωμα επισκευής ενσωματώθηκε στο ελληνικό δίκαιο με τον ν. 5317/2026, με εφαρμογή των σχετικών διατάξεων από τις 31 Ιουλίου 2026. Το πλαίσιο ενισχύει το δικαίωμα επισκευής συγκεκριμένων κατηγοριών καταναλωτικών αγαθών, ακόμη και εκτός νόμιμης εγγύησης, και περιορίζει τα αδικαιολόγητα εμπόδια που επιβάλλονται μέσω λογισμικού ή υλισμικού. Η δημόσια παρέμβαση χρειάζεται πλέον να εξασφαλίσει την ουσιαστική εφαρμογή των κανόνων και να τους συνδέσει με μια εθνική πολιτική τεχνολογικής αυτονομίας: πρόσβαση των ανεξάρτητων επισκευαστών στις αναγκαίες πληροφορίες, εργαλεία και ανταλλακτικά, ενίσχυση της κυκλικής οικονομίας και ανάπτυξη εγχώριων τεχνικών δεξιοτήτων.
1.3 Κατάταξη της χώρας σε διεθνείς δείκτες
-Στο πεδίο της ψηφιακής μετάβασης, η Ελλάδα παρουσιάζει πρόοδο, αλλά εξακολουθεί να υστερεί σε κρίσιμους τομείς. Στον δείκτη DESI 2022 είχε καταταχθεί 25η μεταξύ των 27 κρατών μελών, με συνολική βαθμολογία 38,9/100, έναντι ευρωπαϊκού μέσου όρου 52,3/100. Σύμφωνα με την έκθεση Ψηφιακής Δεκαετίας 2026, ο δείκτης ψηφιακών δημόσιων υπηρεσιών προς πολίτες αυξήθηκε από 76,7/100 το 2024 σε 79,4/100 το 2025, παραμένοντας κάτω από τον μέσο όρο της ΕΕ, που διαμορφώθηκε σε 84,6/100. Η βελτίωση αυτή χρειάζεται να συνδεθεί με την υιοθέτηση ανοιχτών και αποκεντρωμένων λύσεων, ώστε να ενισχυθούν η διαλειτουργικότητα, η διαφάνεια και η τεχνολογική αυτονομία.
-Στον δείκτη Open Data Maturity 2025 η Ελλάδα συγκεντρώνει 61,2% και κατατάσσεται τελευταία μεταξύ των χωρών της ΕΕ. Παρότι έχουν δρομολογηθεί στοχευμένες παρεμβάσεις για την ενίσχυση του εθνικού portal ανοιχτών δεδομένων και την εναρμόνιση με τα ευρωπαϊκά πρότυπα, η χώρα εξακολουθεί να υστερεί ιδιαίτερα σε ό,τι αφορά την επαναχρησιμοποίηση και τον μετρήσιμο κοινωνικό, περιβαλλοντικό και οικονομικό αντίκτυπο των ανοιχτών δεδομένων.
1.4 Ποιοι ωφελούνται ή ζημιώνονται
Η μετάβαση σε ανοιχτές τεχνολογίες στον ψηφιακό μετασχηματισμό του Δημοσίου αναμένεται να μειώσει το κόστος, να ενισχύσει τη διαφάνεια και τον έλεγχο των ψηφιακών υποδομών, και να δημιουργήσει ευκαιρίες ανάπτυξης για την εγχώρια οικονομία. Ωστόσο, η μετάβαση αυτή δεν ωφελεί εξίσου όλους τους εμπλεκόμενους.
Ωφελούνται:
-Δήμοι, σχολεία, νοσοκομεία, κοινωνικές δομές και επιχειρήσεις μέσω μείωσης κόστους λόγω πρόσβασης σε ανοιχτές τεχνολογικές λύσεις.
-Μικρές και μεσαίες επιχειρήσεις, κοινότητες ανοιχτού λογισμικού, ερευνητικά ιδρύματα, νεοφυείς επιχειρήσεις που αναπτύσσονται γύρω από τις ανοιχτές τεχνολογίες.
-Η δημοκρατία και η διαφάνεια (μέσω ανοιχτών δεδομένων, κώδικα και συμμετοχικών διαδικασιών).
Πιθανώς ζημιώνονται / αντιδρούν:
-Μεγάλοι πάροχοι κλειστού λογισμικού που επωφελούνται από lock-in και μη διαφανείς συμβάσεις.
-Τμήματα της διοίκησης που έχουν μάθει να λειτουργούν με ανάθεση «με το κλειδί στο χέρι» σε λίγους προμηθευτές.
Η μετάβαση σε ανοιχτές τεχνολογίες προϋποθέτει αντίστοιχη επένδυση σε εσωτερική τεχνική ικανότητα του Δημοσίου, η οποία σήμερα είναι ανεπαρκής. Χωρίς αυτήν, υπάρχει πράγματι κίνδυνος λειτουργικών προβλημάτων και επιστροφής σε ιδιοκτησιακές λύσεις. Ακριβώς γι’ αυτό, οι προτάσεις της ενότητας 2 περιλαμβάνουν σύσταση δομής τεχνικής υποστήριξης, σταδιακή μετάβαση μέσω πιλοτικών έργων, και ενσωμάτωση σχετικών δεξιοτήτων στην εκπαίδευση και κατάρτιση. Σημειώνεται ότι η σημερινή έλλειψη τεχνικής εξειδίκευσης δεν είναι συνέπεια αντικειμενικής αδυναμίας, αλλά του ίδιου του μοντέλου εξωτερικής ανάθεσης «με το κλειδί στο χέρι» που η παρούσα πρόταση επιδιώκει να μεταρρυθμίσει.
1.5 Δημόσιοι και ιδιωτικοί πόροι που καταβάλλονται σήμερα
Σημαντικά κονδύλια για ψηφιακά έργα κατευθύνονται σε ιδιοκτησιακές πλατφόρμες χωρίς υποχρέωση ανοιχτού κώδικα, επαναχρησιμοποίησης ή αξιοποίησης κοινοτήτων. Οι δαπάνες αυτές σπάνια συγκρίνονται με το σενάριο επένδυσης σε ανοιχτές τεχνολογίες που θα παρήγαγαν πολλαπλασιαστικά οφέλη. Η διεθνής εμπειρία δείχνει ότι η απουσία στρατηγικής για ανοιχτές τεχνολογίες οδηγεί σε συστηματική υπερεκτίμηση του πραγματικού κόστους των ψηφιακών έργων. Σε χώρες όπως η Εσθονία και η Πορτογαλία, η μετάβαση σε ανοιχτές, επαναχρησιμοποιήσιμες λύσεις κατέστησε δυνατή τη σύγκριση εναλλακτικών σεναρίων κόστους και την αποφυγή μακροχρόνιων δεσμεύσεων σε κλειστές πλατφόρμες, με άμεσο δημοσιονομικό όφελος.
1.6 Διεθνείς δεσμεύσεις και καλές πρακτικές
Η Ελλάδα έχει δεσμεύσεις στο πλαίσιο της Ευρωπαϊκής Στρατηγικής Ανοιχτού Κώδικα, των Οδηγιών για ανοιχτά δεδομένα και των ευρωπαϊκών καλών πρακτικών, καθώς και μέσω της συμμετοχής της στην Open Government Partnership. Χώρες μικρού και μεσαίου μεγέθους έχουν ήδη αξιοποιήσει συστηματικά τις ανοιχτές τεχνολογίες ως εργαλείο μείωσης κόστους, ενίσχυσης της διαλειτουργικότητας και τεχνολογικής κυριαρχίας και η δυναμική αυτή επιταχύνεται ραγδαία.
Η Εσθονία αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα: ο ψηφιακός μετασχηματισμός του κράτους βασίστηκε σε ανοιχτές, διαλειτουργικές υποδομές (όπως το σύστημα X-Road, ανοιχτού κώδικα), επιτρέποντας την πλήρη ψηφιοποίηση των δημόσιων υπηρεσιών. Σύμφωνα με διεθνείς αναλύσεις, η εξοικονόμηση χρόνου και πόρων αντιστοιχεί σε περίπου 2% του ΑΕΠ ετησίως, κυρίως μέσω μείωσης γραφειοκρατικών διαδικασιών και λειτουργικού κόστους. Αντίστοιχα, η Πορτογαλία έχει υιοθετήσει πολιτικές προώθησης ανοιχτού λογισμικού στη δημόσια διοίκηση και στην τοπική αυτοδιοίκηση, μειώνοντας το κόστος αδειών και ενισχύοντας την εγχώρια αγορά υπηρεσιών πληροφορικής, με ιδιαίτερη συμμετοχή μικρών και μικρομεσαίων επιχειρήσεων. Εκτός Ευρώπης, η Ουρουγουάη μέσω του προγράμματος Plan Ceibal αξιοποίησε ανοιχτό λογισμικό για την καθολική ψηφιακή υποστήριξη της δημόσιας εκπαίδευσης, επιτυγχάνοντας χαμηλότερο κόστος ανά μαθητή, πλήρη έλεγχο του εκπαιδευτικού περιεχομένου και μακροχρόνια βιωσιμότητα των ψηφιακών υποδομών.
Σε επίπεδο υπο-εθνικής διοίκησης, το Schleswig-Holstein της Γερμανίας αποτελεί ιδιαίτερα διδακτικό παράδειγμα. Τον Νοέμβριο του 2024, έγινε το πρώτο γερμανικό κρατίδιο που δημοσίευσε θεσμοθετημένη Στρατηγική Ανοιχτού Κώδικα και Ανοιχτής Καινοτομίας (Open Innovation and Open Source Strategy). Στο πλαίσιο αυτό, ολοκλήρωσε τη μετάβαση του συστήματος ηλεκτρονικού ταχυδρομείου της κρατικής διοίκησης σε λύσεις ανοιχτού κώδικα, μετέφερε το 80% του οικοσυστήματος γραφείου στο LibreOffice και έλαβε πολιτική απόφαση για μετάβαση σε Linux. Παράλληλα, διερευνά ενεργά τη διακρατική συνεργασία τόσο με άλλα γερμανικά κρατίδια (Thüringen) όσο και σε ευρωπαϊκό επίπεδο, ανταλλάσσοντας καλές πρακτικές με την Εσθονία σχετικά με την πλατφόρμα X-Road.
Η δυναμική αυτή εντάθηκε περαιτέρω στις αρχές του 2026. Η γαλλική κυβέρνηση ανακοίνωσε ότι 2,5 εκατομμύρια δημόσιοι υπάλληλοι θα παύσουν να χρησιμοποιούν εφαρμογές τηλεδιάσκεψης αμερικανικών εταιρειών (Zoom, Microsoft Teams, Webex, GoTo Meeting), αντικαθιστώντας τες με τη γαλλική εφαρμογή ανοιχτού κώδικα Visio. Στην Αυστρία, το στρατιωτικό επιτελείο έλαβε απόφαση παύσης χρήσης του Microsoft Office για λόγους εθνικής ασφάλειας, υιοθετώντας ανοιχτό λογισμικό. Η πόλη της Λυών ανακοίνωσε την ανάπτυξη ελεύθερου λογισμικού για τις δημοτικές υπηρεσίες της, ενώ η κυβέρνηση της Δανίας και πολλές πόλεις της χώρας στράφηκαν επίσης σε λύσεις ανοιχτού κώδικα. Τα παραδείγματα αυτά καταδεικνύουν ότι η μετάβαση δεν αποτελεί πλέον πειραματική επιλογή, αλλά ταχέως εξελισσόμενη ευρωπαϊκή πρακτική από την οποία η Ελλάδα κινδυνεύει να απουσιάζει.
2. Προτάσεις δημόσιας πολιτικής: Στόχοι και αναμενόμενα αποτελέσματα
2.1 Περιγραφή πρότασης
Κεντρικός στόχος είναι η δημιουργία ενός οικοσυστήματος τεχνολογικών κοινών που μειώνει τον ψηφιακό αποκλεισμό, ενισχύει την τεχνολογική κυριαρχία, και υποστηρίζει την πράσινη και ψηφιακή μετάβαση με όρους κοινωνικής δικαιοσύνης.
1.Νομική ρύθμιση και θεσμική κατοχύρωση των ανοιχτών τεχνολογιών (λογισμικό, hardware, δεδομένα, πρότυπα) ως στρατηγικής επιλογής για το Δημόσιο, με καθιέρωση αρχών όπως «Δημόσιο χρήμα – Δημόσιος έλεγχος – Δημόσιος κώδικας». Πρόκειται για την αρχή του Ευρωπαϊκού Ιδρύματος Ελεύθερου Λογισμικού, την οποία έχουν υπογράψει εκατοντάδες οργανισμοί και δημόσιοι φορείς σε ολόκληρη την ΕΕ. Δηλαδή, το λογισμικό που αναπτύσσεται ή χρηματοδοτείται με δημόσιους πόρους δημοσιεύεται υπό ανοιχτή άδεια, ώστε να μπορεί να ελεγχθεί, να προσαρμοστεί και να επαναχρησιμοποιηθεί ελεύθερα από κάθε δημόσιο φορέα, επιχείρηση ή πολίτη.
2. Κατάρτιση Εθνικής Στρατηγικής Ανοιχτών Τεχνολογιών με ανάλυση εμποδίων και δυνατοτήτων σε πέντε τομείς: Δημόσιο, εκπαίδευση, επιχειρήσεις, ανοιχτά δεδομένα, δημοκρατία και συμμετοχή. Η στρατηγική θα πρέπει να προβλέπει σταδιακή μετάβαση ξεκινώντας από τομείς χαμηλού ρίσκου (εφαρμογές γραφείου, ηλεκτρονικό ταχυδρομείο, δικτυακοί τόποι) με κλιμάκωση βάσει αξιολόγησης, κατά το πρότυπο του Schleswig-Holstein. Παράλληλα, θα πρέπει να αντιμετωπίζει ρητά το ζήτημα της συντήρησης και της τεχνικής ικανότητας του Δημοσίου, μέσω προγραμμάτων κατάρτισης δημοσίων υπαλλήλων, πρόσληψης εξειδικευμένου τεχνικού προσωπικού, και αξιοποίησης εγχώριων εταιρειών παροχής υπηρεσιών υποστήριξης. Ο ανοιχτός κώδικας δεν συνεπάγεται απουσία υποστήριξης, αλλά τη δυνατότητα παροχής της από πολλαπλούς παρόχους υπό συνθήκες ανταγωνισμού, αποτελώντας ταυτόχρονα ευκαιρία ανάπτυξης για τις ελληνικές μικρές/μικρομεσαίες επιχειρήσεις πληροφορικής. Ο συντονισμός αυτών των δράσεων προϋποθέτει κεντρική δομή τεχνικής υποστήριξης, όπως αυτή που περιγράφεται παρακάτω
3. Προώθηση ανοιχτού λογισμικού και ανοιχτών υποδομών στον ψηφιακό μετασχηματισμό του Δημοσίου και της Τοπικής Αυτοδιοίκησης, με κριτήρια προτίμησης, μηχανισμούς τεχνικής υποστήριξης και ανάπτυξη εγχώριων λύσεων. Παράλληλα, προτείνεται ο επανασχεδιασμός των δημόσιων προμηθειών ψηφιακών έργων ώστε να λειτουργεί ως μοχλός ανάπτυξης της εγχώριας παραγωγικής οικονομίας. Συγκεκριμένα, το Δημόσιο μπορεί να λειτουργεί ως πρώτος πελάτης και συνεπενδυτής σε έργα ανάπτυξης λογισμικού και μοντέλων Τεχνητής Νοημοσύνης από ελληνικές μικρές/μικρομεσαίες και νεοφυείς επιχειρήσεις. Ο κώδικας που αναπτύσσεται με δημόσια χρηματοδότηση παραδίδεται στο Δημόσιο με πλήρη δικαιώματα χρήσης, τροποποίησης και αναπαραγωγής, εξαλείφοντας τον κίνδυνο εξάρτησης από τον πάροχο. Η δημοσίευση του κώδικα ως ανοιχτού λογισμικού παραμένει ο κανόνας σύμφωνα με την αρχή «Δημόσιο χρήμα, δημόσιος κώδικας», ωστόσο η εμπορική αξιοποίηση του λογισμικού είναι συμβατή με την ανοιχτή αδειοδότησή του και δεν αποτελεί αυτοτελή λόγο εξαίρεσης από τη δημοσίευση. Η βιωσιμότητα των αναδόχων μπορεί να υποστηρίζεται μέσω υπηρεσιών ανάπτυξης, προσαρμογής, εκπαίδευσης και συντήρησης. Το μοντέλο αυτό μετατρέπει τη δημόσια δαπάνη σε παραγωγική επένδυση, ενισχύοντας ταυτόχρονα τη βιωσιμότητα των εγχώριων επιχειρήσεων και την τεχνολογική ανεξαρτησία του Δημοσίου.
4. Ενσωμάτωση ανοιχτών τεχνολογιών σε όλες τις βαθμίδες εκπαίδευσης και στην κατάρτιση, με έμφαση σε ψηφιακές δεξιότητες, συνεργατική ανάπτυξη λογισμικού και εκπαιδευτικά εργαλεία ανοιχτού κώδικα.
5. Ανάπτυξη πολιτικών ανοιχτών δεδομένων και ανοιχτής Τεχνητής Νοημοσύνης, με βάσεις δεδομένων υψηλής ποιότητας, σαφείς άδειες επαναχρησιμοποίησης και πλατφόρμες διαλειτουργικότητας.
6. Ενίσχυση διαφάνειας, δημοκρατίας και συμμετοχής μέσα από ανοιχτές πλατφόρμες διαβούλευσης, πρόσβαση σε διοικητικά δεδομένα και ένα κεντρικό σημείο υποστήριξης πρωτοβουλιών ανοιχτών τεχνολογιών.
7. Ως θεσμικό πρότυπο για τη λειτουργία ενός τέτοιου σημείου μπορεί να αξιοποιηθεί το μοντέλο του Open Source Programme Office του Schleswig-Holstein, το οποίο λειτουργεί από τον Ιούνιο του 2025 ως ενιαίο γραφείο συντονισμού: συγκεντρώνει αιτήματα δημοσίων υπηρεσιών, εντοπίζει συνέργειες μεταξύ φορέων, εκπονεί οδηγούς και κατευθυντήριες γραμμές μετάβασης, και καταγράφει κενά αξιοποίησης ανοιχτού λογισμικού. Η σύσταση αντίστοιχης δομής στην Ελλάδα θα προσέδιδε θεσμική συνοχή στις προτεινόμενες δράσεις.
8. Επέκταση της αρχής των ανοιχτών τεχνολογιών στο υλικό (open hardware) και ενίσχυση του δικαιώματος επισκευής. Αξιοποίηση του πλαισίου του ν. 5317/2026 ως βάσης για ένα εθνικό πρόγραμμα που θα στηρίζει ανεξάρτητους επισκευαστές, κοινοτικά εργαστήρια επισκευής, τεχνική κατάρτιση και οικονομικά κίνητρα για επισκευή αντί αντικατάστασης. Στις δημόσιες προμήθειες προτείνεται η εισαγωγή κριτηρίων επισκευασιμότητας, διαθεσιμότητας ανταλλακτικών και τεχνικής τεκμηρίωσης, πρόσβασης ανεξάρτητων επισκευαστών και κόστους συντήρησης σε βάθος χρόνου, σύμφωνα με το ενωσιακό δίκαιο. Παράλληλα, χρειάζεται προώθηση ανοιχτών σχεδίων υλικού και προτύπων διεπαφών, ώστε η συντήρηση και η επισκευή να εξαρτώνται λιγότερο από τον αρχικό κατασκευαστή και οι σχετικές τεχνικές δεξιότητες να αναπτύσσονται στη χώρα.
2.2 Χρονικός ορίζοντας
Βραχυπρόθεσμα (1-2 έτη): Θεσμική θωράκιση ανοιχτών τεχνολογιών, προτεραιοποίηση δράσεων χωρίς σημαντικό δημοσιονομικό κόστος (νομοθετικές ρυθμίσεις, κανονισμοί, κίνητρα), πιλοτικά έργα σε επιλεγμένους Οργανισμούς Τοπικούς Αυτοδιοίκησης (ΟΤΑ), σχολεία και δημόσιους φορείς.
Μεσοπρόθεσμα (3-5 έτη): Μαζική ανάπτυξη λύσεων ανοιχτών τεχνολογιών σε εθνική κλίμακα, ενσωμάτωση σε περιφερειακά και εθνικά σχέδια, διασύνδεση με ταμεία ΕΕ και εθνικά χρηματοδοτικά εργαλεία.
Μακροπρόθεσμα (6-10 έτη): Εδραίωση των τεχνολογικών κοινών ως βασικής υποδομής της πράσινης και ψηφιακής μετάβασης, μετρήσιμη συμβολή στην επίτευξη κλιματικών και ψηφιακών στόχων της χώρας και της ΕΕ.
2.3 Κόστος υλοποίησης
Το κόστος υλοποίησης περιλαμβάνει τη μετάβαση δεδομένων και εφαρμογών, την κατάρτιση, τη στελέχωση, τη συντήρηση και τους ελέγχους ασφαλείας. Η εκτίμησή του θα βασιστεί σε πιλοτικά έργα και σύγκριση του συνολικού κόστους σε ορίζοντα πενταετίας. Τα αναμενόμενα οφέλη περιλαμβάνουν την εξοικονόμηση δαπανών και χρόνου, τη δημιουργία επαναχρησιμοποιήσιμης γνώσης και τεχνολογικών κοινών, την ανάπτυξη δεξιοτήτων, την ενίσχυση των μικρών και μικρομεσαίων επιχειρήσεων και τη διευκόλυνση της έρευνας και της καινοτομίας. Η αξιολόγηση θα συνεκτιμά αυτές τις θετικές εξωτερικότητες, με οικονομικούς και κοινωνικούς δείκτες, ώστε να αποτυπώνεται η ευρύτερη κοινωνική απόδοση της δημόσιας επένδυσης.
2.4 Βαθμός ωριμότητας πρότασης
Ανοιχτές τεχνολογίες: Υψηλός βαθμός ωριμότητας· καθιερωμένα πρότυπα, εκτεταμένη διεθνής εμπειρία, διαθέσιμες πλατφόρμες και ώριμες κοινότητες ανοιχτού κώδικα στην Ελλάδα και στην ΕΕ.
Κύρια υστέρηση: Η έλλειψη ενιαίας στρατηγικής ενοποίησης και συντονισμού. Οι προτάσεις αποσκοπούν στη συγκρότηση ενιαίου πλαισίου με σαφείς ρόλους, στόχους, δείκτες και μηχανισμούς υποστήριξης.
Υλοποιησιμότητα: Οι περισσότερες δράσεις μπορούν να ξεκινήσουν άμεσα, με σταδιακή κλιμάκωση και προσαρμογή βάσει συνεχούς αξιολόγησης.
2.5 Πολιτικά κόστη και οφέλη
Πολιτικά οφέλη:
-Ενίσχυση της κοινωνικής νομιμοποίησης της πράσινης και ψηφιακής μετάβασης, μέσω συμμετοχής πολιτών, τοπικών φορέων και κοινοτήτων στη λήψη αποφάσεων και στην ιδιοκτησία των υποδομών.
-Αντιμετώπιση ψηφιακού αποκλεισμού με ορατά, απτά αποτελέσματα για νοικοκυριά, μικρές επιχειρήσεις και ΟΤΑ.
-Ενίσχυση της διεθνούς εικόνας της χώρας ως πρωτοπόρου σε τεχνολογικά κοινά, σε πλήρη ευθυγράμμιση με τις ευρωπαϊκές στρατηγικές.
-Βελτίωση αποτελεσματικότητας και διαφάνειας του Δημοσίου, με μείωση κόστους, καλύτερο έλεγχο των συστημάτων και δυνατότητα εγχώριας προσαρμογής.
Πιθανά πολιτικά κόστη / αντιστάσεις:
-Αντιδράσεις από κατεστημένους προμηθευτές κλειστού λογισμικού, λόγω απώλειας μεριδίου αγοράς και μεταβολής επιχειρηματικών μοντέλων.
-Γραφειοκρατικές αγκυλώσεις και θεσμική αδράνεια, ιδίως σε φορείς χωρίς εμπειρία σε σχήματα κοινοτικής διακυβέρνησης ή ανοιχτού κώδικα.
-Ανάγκη επανακατανομής πόρων και προτεραιοτήτων στα δημόσια επενδυτικά προγράμματα, που μπορεί να προκαλέσει ενδοκυβερνητικές ή διακλαδικές τριβές.
-Διαχείριση προσδοκιών σε τοπικό επίπεδο: οι κοινότητες/οικοσυστήματα ανοιχτών τεχνολογιών χρειάζονται χρόνο για να αποδώσουν πλήρως, κάτι που απαιτεί συνεπή επικοινωνία και διαφάνεια.
2.6 Διαβούλευση
Για την οριστικοποίηση και επιτυχή υλοποίηση των προτάσεων απαιτείται συστηματική, πολυεπίπεδη διαβούλευση με:
1. Οργανισμούς Τοπικής Αυτοδιοίκησης (Δήμους, Περιφέρειες) και τις ενώσεις τους, δεδομένου ότι αποτελούν κεντρικούς φορείς υλοποίησης σε τοπικό επίπεδο.
2. Αρμόδια υπουργεία, ρυθμιστικές αρχές και δημόσιους φορείς (ενέργεια, ψηφιακή διακυβέρνηση, παιδεία, ανάπτυξη), για τον συντονισμό πολιτικών και πόρων.
3. Πανεπιστήμια, ερευνητικά κέντρα και κοινότητες ανοιχτού κώδικα / ανοιχτών τεχνολογιών, για τεχνική τεκμηρίωση, μεταφορά τεχνογνωσίας και αξιολόγηση.
4. Κοινωνικούς εταίρους και επιμελητήρια, ώστε να διασφαλιστεί ότι οι μικρές/μικρομεσαίες επιχειρήσεις και οι επαγγελματικοί κλάδοι θα ωφεληθούν και θα συμμετέχουν ενεργά.
5. Οργανώσεις καταναλωτών και φορείς εκπροσώπησης ευάλωτων ομάδων, για να ενσωματωθεί η οπτική του ψηφιακού αποκλεισμού στον σχεδιασμό.
6. Ενεργειακές Κοινότητες, συνεταιρισμούς και τοπικές πρωτοβουλίες πολιτών, ώστε να ενσωματωθεί η εμπειρία πεδίου, τα εμπόδια και οι ανάγκες τους.
Η διαβούλευση θα πρέπει να βασιστεί σε ανοιχτά δεδομένα και τεκμηρίωση (μελέτες, σενάρια, δείκτες), να αξιοποιήσει ψηφιακά εργαλεία συμμετοχής (ανοιχτές πλατφόρμες διαβούλευσης, λύσεις ανοιχτού κώδικα), και να καταλήξει σε σαφώς ιεραρχημένο οδικό χάρτη υλοποίησης, με χρονοδιάγραμμα, αρμοδιότητες και δείκτες παρακολούθησης.
3. Επίλογος
Η τεχνολογική αυτονομία δεν είναι απλώς ένα τεχνικό ζήτημα διαχείρισης λογισμικού και δεδομένων. Είναι μια πολιτική επιλογή για τον τρόπο που η κοινωνία θα συμμετέχει στην ψηφιακή μετάβαση· και η αναγκαιότητά της γίνεται κατανοητή μόνο αν αναγνωρίσουμε μια θεμελιώδη αλλαγή: τα συστήματα πληροφορικής δεν υποστηρίζουν απλώς τις λειτουργίες της οικονομίας αλλά είναι πλέον η ίδια η υποδομή της. Ο τραπεζικός τομέας, η ενέργεια, η υγεία, οι μεταφορές εξαρτώνται από εξαιρετικά συγκεντρωμένα οικοσυστήματα cloud, ενώ αυτοματοποιημένες αποφάσεις επηρεάζουν άμεσα πολίτες, αγορές και εθνική ασφάλεια.
Η ίδια λογική δεν περιορίζεται στο λογισμικό: ολοένα περισσότερα φυσικά συστήματα (οχήματα, κινητήρες, βιομηχανικός και αγροτικός εξοπλισμός) ενσωματώνουν κλειστό λογισμικό και διεπαφές που καθορίζουν αν, πώς και από ποιον μπορούν να επισκευαστούν. Το δικαίωμα επισκευής είναι έτσι η φυσική προέκταση της τεχνολογικής κυριαρχίας στον υλικό κόσμο.
Στο παρελθόν, η βελτιστοποίηση γινόταν με κριτήρια ταχύτητας, ευκολίας και βραχυπρόθεσμου κόστους. Σήμερα, τα κρίσιμα ερωτήματα είναι άλλα: εάν ένα κρίσιμο σύστημα παρουσιάσει βλάβη, ποιος έχει τον έλεγχο; Μπορούμε να κατανοήσουμε τον λόγο; Μπορούμε να δράσουμε αυτόνομα;
Η υιοθέτηση των ανοιχτών τεχνολογιών ως στρατηγικής επιλογής αποτελεί απάντηση σε αυτά τα ερωτήματα και σηματοδοτεί μια ποιοτική μεταβολή: το Δημόσιο, οι ΟΤΑ, τα σχολεία και οι πολίτες παύουν να είναι παθητικοί καταναλωτές κλειστών συστημάτων και γίνονται ενεργοί συμμέτοχοι στη διαμόρφωση, τον έλεγχο και την ιδιοκτησία των ψηφιακών υποδομών.Τα ευρωπαϊκά πρότυπα υπάρχουν. Οι ευρωπαϊκές στρατηγικές το προβλέπουν. Οι τεχνολογίες είναι ώριμες και οι κοινότητες ανοιχτού κώδικα ενεργές. Η διεθνής εμπειρία δείχνει ότι η επένδυση σε τεχνολογικά κοινά αποδίδει μετρήσιμα οφέλη: μείωση κόστους, ενίσχυση διαλειτουργικότητας, τεχνολογική ανεξαρτησία. Αυτό που απαιτείται είναι η πολιτική βούληση να μετατραπεί η αποσπασματική προσέγγιση σε συνεκτική εθνική στρατηγική.
Το διακύβευμα είναι σαφές: αν η ψηφιακή μετάβαση θα προχωρήσει με όρους εξάρτησης, αδιαφάνειας και αποκλεισμού, ή αν θα γίνει ευκαιρία για δημοκρατική συμμετοχή και βιώσιμη ανάπτυξη. Οι ανοιχτές τεχνολογίες είναι το εργαλείο. Η επιλογή είναι πολιτική.
