Ο χρόνος μετρά αντίστροφα μέχρι το φθινόπωρο, όταν λήγει η εμπορική εκεχειρία ΗΠΑ-Κίνας, αυξάνοντας την πίεση στον Αμερικανό πρόεδρο Ντόναλντ Τραμπ να απαλλαγεί οριστικά από την εξάρτηση από τις κινεζικές σπάνιες γαίες. Ο Λευκός Οίκος, όμως, δεν έχει παρά να κοιτάξει στη χώρα του Ανατέλλοντος Ηλίου για να καταλάβει πόσο τιτάνιο είναι το στοίχημα που έχει βάλει.
Η ασφάλεια των κρίσιμων ορυκτών αποτελεί κορυφαία προτεραιότητα για την κυβέρνηση Τραμπ, τόσο στο εσωτερικό όσο και στο εξωτερικό.
Μεταξύ άλλων μέτρων, η Ουάσιγκτον διέταξε τις αμερικανικές βιομηχανίες να σταματήσουν έως το τέλος του έτους να προμηθεύονται σπάνιες γαίες, μαγνήτες και ορισμένα άλλα ορυκτά από την Κίνα, αν και είναι αμφίβολο αν το καταφέρουν.
Με στόχο την εξασφάλιση νέων εφοδιαστικών αλυσίδων, ο Λευκός Οίκος έχει υιοθετήσει τη συμμετοχή στο μετοχικό κεφάλαιο μεταλλευτικών εταιρειών, έχει ενισχύσει δραστικά την ομοσπονδιακή στήριξη προς τον κλάδο, έχει συνάψει συμφωνίες στο εξωτερικό, έχει ανακοινώσει αποθεματικό ύψους 12 δισ. δολ., έχει προτείνει τη δημιουργία ενός παγκόσμιου εμπορικού μπλοκ ορυκτών και έχει επιχειρήσει να αποσπάσει ορυκτούς πόρους από άλλες περιοχές ασκώντας έντονες πιέσεις.
Η εκστρατεία της κυβέρνησης Τραμπ πέρασε αυτόν τον μήνα σε ακόμη υψηλότερη ταχύτητα, με νέες επενδύσεις ύψους 3 δισ. δολ., με στόχο την ενίσχυση της εγχώριας παραγωγής και των αμερικανικών σχολών μεταλλευτικής μηχανικής.
«Ανακτούμε τη δικαιωματική θέση της Αμερικής ως υπερδύναμης των ορυκτών στον κόσμο», διακήρυξε ο Τραμπ νωρίτερα τον Αύγουστο.
Ωστόσο, για να καταλάβει ο κόσμος ότι αυτό δεν μπορεί να γίνει για τις επόμενες δεκαετίες, η ειδική στα ενεργειακά και στο περιβάλλον στο περιοδικό Foreign Policy, Χριστίνα Λου, περιγράφει τον ιδρώτα που έχει στάξει η Ιαπωνία πολύ πριν τις ΗΠΑ για να απαλλαγεί από τις κινεζικές σπάνιες γαίες και ακόμα δεν τα κατάφερε.
Το ιαπωνικό «success story»
Υπενθυμίζεται ότι η Ιαπωνία εγκαινίασε το 2010 μια σοβαρή εκστρατεία απεξάρτησης από τις κινεζικές σπάνιες γαίες. Τότε το Πεκίνο σταμάτησε τις αποστολές σπάνιων γαιών προς την Ιαπωνία εξαιτίας μιας γεωπολιτικής διαμάχης, προκαλώντας στο Τόκιο μια συνολική επανεξέταση της εφοδιαστικής αλυσίδας. Έτσι, 16 χρόνια αργότερα, προβάλλεται ως η χώρα που τα καφέρε με τη μεγαλύτερη επιτυχία να διαφοροποιήσει τις προμήθειές της μακριά από την Κίνα.
Το Τόκιο επιχείρησε να καλύψει τα τρωτά σημεία της εφοδιαστικής του αλυσίδας δημιουργώντας, μεταξύ άλλων, στρατηγικά αποθέματα, διοχετεύοντας τεράστια χρηματικά ποσά στον κλάδο και υιοθετώντας συμπράξεις δημόσιου και ιδιωτικού τομέα και συμφωνίες απορρόφησης παραγωγής
Επένδυσε εκατοντάδες εκατομμύρια δολάρια στη Lynas, μια αυστραλιανή εταιρεία που πρόσφατα έγινε η πρώτη που κατάφερε να παράγει επιτυχώς βαριές σπάνιες γαίες εκτός Κίνας.
Ιάπωνες κατασκευαστές αυτοκινήτων έχουν επίσης στραφεί στο εξωτερικό, συνάπτοντας σειρά συμφωνιών για σπάνιες γαίες με χώρες από τον Καναδά έως την Αυστραλία.
«Η Ιαπωνία το βλέπει αυτό ως μια στρατηγική δικτύου, με την έννοια ότι δεν μπορείς να λύσεις αυτό το παζλ μόνος σου», δήλωσε η Μιρέγια Σολίς, ειδικός στην ιαπωνική εξωτερική οικονομική πολιτική στο Brookings Institution. Έτσι μέχρι το 2018, η Ιαπωνία είχε μειώσει την εξάρτησή της από τις κινεζικές εισαγωγές σπάνιων γαιών περίπου στο 58%.
Πού τα βρήκε σκούρα η Ιαπωνία
Ωστόσο, η Κίνα παραμένει ο μεγαλύτερος εισαγωγέας μετάλλων σπάνιων γαιών στον κόσμο, σύμφωνα με έκθεση του CSIS.
Παρότι το Τόκιο έχει μειώσει την εξάρτησή του από το Πεκίνο, εισάγει σημαντικές ποσότητες μετάλλων σπάνιων γαιών από χώρες των οποίων οι βιομηχανίες είναι βαθιά διασυνδεδεμένες με την Κίνα, όπως το Βιετνάμ, σημείωνε η έκθεση.
«Οι ισχυρισμοί ότι η Ιαπωνία έχει απομακρύνει με επιτυχία τον κίνδυνο από τις εφοδιαστικές αλυσίδες σπάνιων γαιών και έχει μειώσει την εξάρτηση από την Κίνα είναι παραπλανητικοί» συμπεραίνει η έκθεση. Πράγματι, αφού η Κίνα επέβαλε το 2025 ευρείς περιορισμούς σε ορισμένα στοιχεία σπάνιων γαιών και μαγνήτες, ορισμένες ιαπωνικές αυτοκινητοβιομηχανίες αναγκάστηκαν να αναστείλουν την παραγωγή.
Η πρόσβαση στις σπάνιες γαίες παραμένει «η μεγάλη αχίλλειος πτέρνα της Ιαπωνίας», δήλωσε η Τζέιν Νακάνο, ειδικός σε θέματα ενεργειακής ασφάλειας στο CSIS.
Το δεύτερο σοκ
Ενώ η Ιαπωνία προσπαθεί λαχανιασμένη να απεξαρτηθεί ήρθε η δεύτερη κρίση στις σχέσεις Κίνας-Ιαπωνίας. Το Πεκίνο περιόρισε ασφυκτικά τις εξαγωγές σπάνιων γαιών και μαγνητών προς την Ιαπωνία, καθώς η πρωθυπουργός Σανάε Τακαΐτσι πυροδότησε τον Νοέμβριο του 2025 το κλίμα με τις δηλώσεις της ότι ένας πιθανός αποκλεισμός ή κατάληψη της Ταϊβάν θα μπορούσε να συνιστά «κατάσταση που απειλεί την επιβίωση» της Ιαπωνίας και να επιτρέψει ιαπωνική στρατιωτική δράση.
Σε μια προφανή πράξη αντιποίνων το Πεκίνο έχει εξαπολύσει εκ νέου τη δύναμή του στις εφοδιαστικές αλυσίδες εναντίον της Ιαπωνίας.
Η Ιαπωνία δυσκολεύεται να εξασφαλίσει προμήθειες βαριών σπάνιων γαιών, οι οποίες είναι ιδιαίτερα δύσκολο να εντοπιστούν και να διαχωριστούν, σύμφωνα με τον Τομ Μούρενχαουτ, επικεφαλής του Critical Materials Initiative στο Center on Global Energy Policy του Columbia.
Δεδομένου ότι οι σπάνιες γαίες απαντώνται μαζί στη φύση σε ορυκτή μορφή και είναι χημικά παρόμοιες, απαιτείται διαχωρισμός για την απομόνωση των επιμέρους στοιχείων, αν και η διαδικασία ενέχει περιβαλλοντικούς κινδύνους.
«Όσον αφορά τις βαριές σπάνιες γαίες -και ειδικά το δυσπρόσιο- εξακολουθούν να εξαρτώνται σε πολύ μεγάλο βαθμό από την Κίνα», δήλωσε ο Μούρενχαουτ, αναφερόμενος σε ένα είδος βαριάς σπάνιας γαίας. «Για τη συγκεκριμένη σπάνια γαία, η Ιαπωνία έχει κάνει όλες τις σωστές κινήσεις για να διαφοροποιηθεί, αλλά αυτό απλώς δείχνει πόσος χρόνος απαιτείται για να επιτευχθούν πραγματικά αποτελέσματα επί του πεδίου».
Έτσι, οι ιαπωνικές επιχειρήσεις υποφέρουν. Αν και τα αποθέματα και οι στρατηγικές εφεδρείες βοήθησαν να απορροφηθεί το σοκ, οι πολύμηνες διαταραχές έχουν αφήσει το αποτύπωμά τους, σε τέτοιο βαθμό ώστε η κυβέρνηση Τραμπ φέρεται να έφτασε στο σημείο να ζητήσει από το Πεκίνο -χωρίς επιτυχία- να επαναλάβει τις ροές προς την Ιαπωνία τον Ιούνιο.
Πολλές εταιρείες περνούν σε «απόλυτη κατάσταση έκτακτης ανάγκης», δήλωσε ο Μούρενχαουτ. Χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι η ιαπωνική κατασκευάστρια μαγνητών Shin-Etsu, η οποία φέρεται να σταμάτησε να δέχεται νέες παραγγελίες για μαγνήτες με δυσπρόσιο, ενώ η Mitsubishi αναζητά νέες εφοδιαστικές αλυσίδες μέσω συνεργασιών στις ΗΠΑ. Από τις 200 εταιρικές γνωστοποιήσεις προς το Χρηματιστήριο του Τόκιο τον Μάιο και τον Ιούνιο που αναφέρονταν στις σπάνιες γαίες, περισσότερες από τα δύο τρίτα προειδοποιούσαν ότι οι κινεζικοί εξαγωγικοί περιορισμοί είχαν αρνητικό αντίκτυπο ή απειλούσαν να προκαλέσουν τέτοιο αντίκτυπο, σύμφωνα με το Reuters.
Η κυβέρνηση της Τακαΐτσι προσπαθεί να αντιμετωπίσει την Κίνα προωθώντας προτάσεις για συνεργασία σε στρατηγικά αποθέματα κρίσιμων ορυκτών στο πλαίσιο της G-7. Το Τόκιο στρέφει επίσης όλο και περισσότερο το βλέμμα του κάτω από την επιφάνεια της θάλασσας, με μεγάλες φιλοδοξίες για συνεργασία με τις ΗΠΑ στην εκμετάλλευση σπάνιων γαιών σε μεγάλα θαλάσσια βάθη.
Όμως, παρά όλες αυτές τις προσπάθειες, η πραγματική δοκιμασία μπορεί να είναι κατά πόσον οι ιαπωνικές επιχειρήσεις μπορούν να αντέξουν τη συνεχιζόμενη πίεση της Κίνας.
«Και πάλι, το ερώτημα είναι για πόσο καιρό μπορούν να το αντέξουν αυτό, και δεν είναι σαφές», δήλωσε η Σολίς.
Οι ΗΠΑ πρέπει να προσέξουν το ιαπωνικό προηγούμενο
Αν η εμπειρία της Ιαπωνίας αποτελεί κάποια ένδειξη, αυτό δεν πρόκειται να συμβεί σύντομα. Καθώς η Ουάσιγκτον ακολουθεί τα βήματα του Τόκιο, η εμπειρία του τελευταίου προσφέρει μια εικόνα για το πόσο δύσκολο μπορεί να είναι να απελευθερωθεί κανείς από τον ασφυκτικό έλεγχο του Πεκίνου, με σαφή διδάγματα για τους Αμερικανούς υπεύθυνους χάραξης πολιτικής.
«Η Ιαπωνία αποτελεί προειδοποιητικό παράδειγμα», δήλωσε η Γκρέισλιν Μπασκάραν, οικονομολόγος ειδικευμένη στον τομέα των εξορύξεων στο αμερικανικό Κέντρο Στρατηγικών και Διεθνών Ερευνών (CSIS).
Κι αυτό επειδή, όσον αφορά τις σπάνιες γαίες, η αυτάρκεια είναι μια μακρά και κεφαλαιουχικά απαιτητική πορεία, δήλωσε η Μπασκάραν. Ένας λόγος είναι ο χρόνος που απαιτείται για την ανάπτυξη ενός ορυχείου: στις ΗΠΑ απαιτούνται κατά μέσο όρο 29 χρόνια, η δεύτερη μεγαλύτερη χρονική διάρκεια ανάπτυξης ορυχείων στον κόσμο.
Υπάρχει επίσης η τεχνολογική πρόκληση. Ο διαχωρισμός των σπάνιων γαιών είναι εξαιρετικά περίπλοκος, με περισσότερα από 50 στάδια διαχωρισμού, δήλωσε η Μπασκάραν.
Μεγάλο μέρος των σημερινών προσπαθειών της αμερικανικής κυβέρνησης επικεντρώνεται στη στήριξη νέων τεχνολογιών επεξεργασίας σπάνιων γαιών, πολλές από τις οποίες βρίσκονται στο πιλοτικό στάδιο, πρόσθεσε.
«Αναπτύσσεις νέα ορυχεία και νέα τεχνολογία ταυτόχρονα, και αυτό δεν είναι κάτι που γίνεται από τη μια μέρα στην άλλη», δήλωσε η Μπασκάραν.
Τόσο για το Τόκιο όσο και για την Ουάσιγκτον, ο αγώνας για διαφοροποίηση μακριά από το Πεκίνο βρίσκεται σε πλήρη εξέλιξη. Όμως θα χρειαστεί χρόνος για να απελευθερωθούν.
«Δεν γνωρίζουμε πώς θα αξιοποιήσει η Κίνα το πλεονέκτημά της, ούτε ποιες παραχωρήσεις ενδέχεται να απαιτήσει για να συνεχίσει την αναστολή», δήλωσε η Σολίς. «Όμως το γεγονός είναι ότι το σύστημα έχει πλέον εγκαθιδρυθεί. Δεν μπορούμε να κάνουμε σαν να μην το έχουμε δει».
