Χάσμα μεταξύ πλούσιων και φτωχών: Η Ευρώπη «αμερικανοποιείται» και η Ελλάδα μετρά τις πληγές της

Κάποτε η Ευρώπη περηφανευόταν για το κοινωνικό της κράτος, αποτελώντας το αντίπαλο δέος στον σκληρό καπιταλισμό των ΗΠΑ. Σήμερα, όμως, το αμερικανικό μοντέλο φαίνεται πως «μολύνει» ολόκληρη τη Δύση, οξύνοντας τις εισοδηματικές ανισότητες σε επίπεδα συναγερμού.

Μέσα σε αυτό το ζοφερό τοπίο, η εικόνα για την Ελλάδα προκαλεί έντονο προβληματισμό, φέρνοντάς την στον πάτο της Δυτικής Ευρώπης.

Μια μεγάλης κλίμακας διεθνής μελέτη 57 οικονομολόγων, που δημοσιεύθηκε στο έγκριτο επιστημονικό περιοδικό PNAS (Νοέμβριος 2026) με τίτλο «Unpacking transatlantic income inequality», χαρτογραφεί το χάσμα μεταξύ πλουσίων και φτωχών σε 17 ανεπτυγμένες χώρες από το 1995 έως το 2021.

Το συμπέρασμα λειτουργεί ως καμπανάκι: οι χώρες της Δύσης γίνονται ολοένα και πιο όμοιες μεταξύ τους ως προς την ανισότητα, αλλά συγκλίνουν προς ένα αισθητά υψηλότερο επίπεδο ανισότητας σε σχέση με τη δεκαετία του 1990 — με την ελληνική οικονομία να κουβαλά ακόμη τα βαριά σημάδια της κρίσης στην αγορά εργασίας.

Όταν έσπασε το δίπολο ΗΠΑ – Ευρώπης στις ανισότητες

Για δεκαετίες, η συζήτηση γύρω από την εισοδηματική ανισότητα στον ανεπτυγμένο κόσμο περιστρεφόταν γύρω από ένα σαφές δίπολο.

Από τη μία πλευρά βρίσκονταν οι αγγλοσαξονικές οικονομίες, με προεξάρχουσες τις Ηνωμένες Πολιτείες, όπου οι δυνάμεις της αγοράς δημιουργούσαν έντονες ανισότητες και από την άλλη η ηπειρωτική και σκανδιναβική Ευρώπη, όπου το ισχυρό κράτος πρόνοιας λειτουργούσε ως εξισορροπητικός μηχανισμός.

Ωστόσο, η νέα έρευνα -στην οποία συμμετείχαν και Έλληνες ερευνητές από το ΙΟΒΕ και το Οικονομικό Πανεπιστήμιο Αθηνών- δείχνει ότι αυτό το παραδοσιακό μοντέλο έχει ανατραπεί.

Εστιάζοντας στον πληθυσμό εργάσιμης ηλικίας (25 έως 60 ετών) και απομονώνοντας την επίδραση των δημογραφικών μεταβολών, όπως η γήρανση του πληθυσμού και η άνοδος του μορφωτικού επιπέδου, οι ερευνητές διαπίστωσαν ότι μεταξύ 1995 και 2021 η απόσταση μεταξύ των 17 χωρών ως προς την ανισότητα του διαθέσιμου εισοδήματος μειώθηκε κατά σχεδόν 30%.

Πίσω όμως από αυτή τη στατιστική «σύγκλιση» κρύβεται μια δυσμενής εξέλιξη: ο μέσος όρος της ανισότητας αυξήθηκε, καθώς χώρες που παραδοσιακά αποτελούσαν πρότυπα κοινωνικής συνοχής υποχώρησαν.

Γιατί μεγαλώνει το χάσμα στη Δύση

Σύμφωνα με τα ευρήματα, η εξέλιξη αυτή τροφοδοτείται από δύο παράλληλες τάσεις.

Πρώτον, πριν παρέμβει το κράτος, οι ανισότητες στα εισοδήματα της αγοράς (μισθοί και κεφάλαιο) διευρύνθηκαν και έγιναν πιο ανόμοιες από χώρα σε χώρα. Ενώ τα ωρομίσθια έδειξαν τάσεις σύγκλισης, οι μεγάλες διαφορές στις ώρες εργασίας, στα ποσοστά απασχόλησης και στον αριθμό των εργαζομένων ανά νοικοκυριό άνοιξαν την ψαλίδα στα συνολικά οικογενειακά εισοδήματα.

Δεύτερον, ο βαθμός στον οποίο οι φόροι και οι κοινωνικές παροχές μειώνουν την ανισότητα έγινε πιο όμοιος μεταξύ των κρατών, κυρίως επειδή χώρες με ισχυρή κοινωνική πολιτική περιόρισαν την αναδιανεμητική τους παρέμβαση.

Χαρακτηριστικό είναι το παράδειγμα της Δανίας και της Σουηδίας, όπου η αναδιανομή υποχώρησε αισθητά (στη Δανία μειώθηκε κατά σχεδόν 40% μέχρι τις αρχές της δεκαετίας του 2020), οδηγώντας σε αύξηση της τελικής ανισότητας.

Αντίθετα, οι ΗΠΑ διατήρησαν σταθερά την πρωτιά στις ανισότητες. Αξιοσημείωτο είναι επίσης ότι οι τάσεις αυτές δεν αφορούν μόνο τους υπερπλούσιους, αλλά καθοδηγούνται κυρίως από το κατώτερο 95% της εισοδηματικής κατανομής — δηλαδή από την απόσταση που χωρίζει τη μεσαία τάξη με το φτωχότερο 25% του πληθυσμού.

Η θέση της Ελλάδας στον ευρωπαϊκό χάρτη

Για την Ελλάδα, η μελέτη εξετάζει την περίοδο 2004–2021 μέσω των εναρμονισμένων δεδομένων της ευρωπαϊκής έρευνας EU-SILC, τοποθετώντας τη χώρα στην ομάδα της Νότιας Ευρώπης μαζί με την Ιταλία, την Ισπανία και την Πορτογαλία.

Τα στοιχεία επιβεβαιώνουν ότι η Ελλάδα βρίσκεται σταθερά στον πάτο της Δυτικής Ευρώπης ως προς την ισότητα των εισοδημάτων, καταγράφοντας επίπεδα ανισότητας κοντά σε εκείνα της Ιταλίας και της Ισπανίας και αισθητά υψηλότερα από τις χώρες της Κεντρικής Ευρώπης, όπως η Γαλλία, η Γερμανία, η Αυστρία ή το Βέλγιο.

Ιδιαίτερα αποκαλυπτικά είναι τα δεδομένα για την αγορά εργασίας.

Κατά τη διάρκεια της περιόδου 2004–2021 —και κυρίως λόγω της βαθιάς κρίσης χρέους τη δεκαετία του 2010— η Ελλάδα κατέγραψε μία από τις μεγαλύτερες αυξήσεις ανισότητας στα εισοδήματα της αγοράς ανάμεσα στις 17 χώρες της μελέτης.

Η εκτίναξη της ανεργίας και η ραγδαία αύξηση των νοικοκυριών χωρίς κανέναν εργαζόμενο διεύρυναν απότομα το χάσμα των εισοδημάτων που προέρχονται από την εργασία.

Αν και προς το τέλος της περιόδου (έως το 2021) καταγράφηκε μια ήπια αποκλιμάκωση της ανισότητας του διαθέσιμου εισοδήματος —χάρη στην αύξηση της αναδιανεμητικής επίδρασης των φόρων και των κοινωνικών μεταβιβάσεων μετά το 2015, καθώς και στα έκτακτα μέτρα στήριξης της πανδημίας— η συνολική εικόνα παραμένει επιβαρυμένη.

Σε αντίθεση με την Πορτογαλία, η οποία ξεχώρισε στον ευρωπαϊκό Νότο πετυχαίνοντας μεγάλη και σταθερή μείωση της ανισότητας, η Ελλάδα κατέγραψε πολύ πιο περιορισμένη βελτίωση.

Η επόμενη ημέρα

Η μελέτη του PNAS αναδεικνύει ότι η εισοδηματική ανισότητα δεν είναι ένα αναπόφευκτο αποτέλεσμα των οικονομικών εξελίξεων, αλλά διαμορφώνεται καθοριστικά από τις θεσμικές επιλογές κάθε κράτους.

Για την Ελλάδα, το γεγονός ότι παραμένει στις τελευταίες θέσεις της Δυτικής Ευρώπης υπογραμμίζει τα όρια της κρατικής παρέμβασης όταν η ίδια η αγορά εργασίας παράγει βαθιές ανισότητες.

Η ουσιαστική σύγκλιση με τον ευρωπαϊκό πυρήνα απαιτεί μια δυναμική οικονομία με υψηλότερη συμμετοχή στην απασχόληση και ποιοτικότερες θέσεις εργασίας, ώστε η κοινωνική συνοχή να μη στηρίζεται αποκλειστικά σε διορθωτικές κρατικές κινήσεις.

ΔΙΑΒΑΣΤΕ ΕΠΙΣΗΣ

ΟΙ ΑΝΑΓΝΩΣΤΕΣ ΜΑΣ

ΤΕΛΕΥΤΑΙΑ NEA