Η Ελλάδα βρίσκεται αντιμέτωπη με μία από τις πιο δραματικές δημογραφικές αλλαγές σε παγκόσμια κλίμακα. Το ζήτημα αυτό δεν αποτελεί απλώς μια εγχώρια ιδιαιτερότητα, αλλά εντάσσεται στις παγκόσμιας εμβέλειας τάσεις που θα καθορίσουν την πορεία της παγκόσμιας οικονομίας τις επόμενες δεκαετίες.
Η Ελλάδα βρίσκεται αντιμέτωπη με μια πρωτοφανή δημογραφική κρίση που χαρακτηρίζεται από τη δραματική συρρίκνωση και τη γήρανση του πληθυσμού της. Σύμφωνα με τις προβλέψεις, ο συνολικός αριθμός των κατοίκων θα μειωθεί κατακόρυφα τις επόμενες δεκαετίες, ενώ η πληθυσμιακή πυραμίδα ανατρέπεται πλήρως λόγω της χαμηλής γονιμότητας και της αύξησης του προσδόκιμου ζωής. Το παραδοσιακό οικογενειακό μοντέλο μετασχηματίζεται ραγδαία.
Μαζί με την κλιματική αλλαγή, την τεχνητή νοημοσύνη, τον γεωπολιτικό κατακερματισμό, την αστικοποίηση και την αύξηση των χρεών, η δημογραφική μετάβαση προμηνύει βαθιές κοινωνικοοικονομικές επιπτώσεις από τις οποίες καμία χώρα ή κοινωνία δεν θα μείνει ανεπηρέαστη.
Η δραματική συρρίκνωση του πληθυσμού
Τα στοιχεία που παραθέτει η UBS για τη χώρα μας σκιαγραφούν ένα ζοφερό τοπίο για τις επόμενες γενιές. Συγκεκριμένα, προβλέπεται μείωση του συνολικού πληθυσμού της Ελλάδας κατά 13% έως το 2050, ενώ η πτώση αυτή διευρύνεται δραματικά στο 36% έως το 2100.
Η φθίνουσα πορεία του πληθυσμού μοιάζει αναπόφευκτη με το ευνοϊκό σενάριο να τοποθετεί τον πληθυσμό της Ελλάδας στα επίπεδα των 8,45 εκατομμυρίων, ενώ το δυσμενές σενάριο προβλέπει 7,95 εκατομμύρια κατοίκους, μέγεθος που αντιστοιχεί στα επίπεδα της πρώτης μεταπολεμικής δεκαετίας.
Επιπλέον, σημαντικό ρόλο στην καθοδική αυτή πορεία παίζει η ανατροπή του μεταναστευτικού ισοζυγίου.
Η ανατροπή της πληθυσμιακής πυραμίδας
Όπως επεσήμανε ο καθηγητής και διευθυντής του Ινστιτούτου Δημογραφικών Ερευνών και Μελετών (ΙΔΕΜ), Βύρων Κοτζαμάνης, μιλώντας στο 2ο Financial Planning Forum, οι βασικές δημογραφικές αλλαγές είναι πλέον ορατές και πολυδιάστατες.
Μεταξύ αυτών περιλαμβάνονται:
- Η αύξηση του προσδόκιμου ζωής.
- Η μείωση της γονιμότητας των γυναικών συνοδευόμενη από τη συνεχή αύξηση της μέσης ηλικίας απόκτησης του πρώτου παιδιού.
- Η απόλυτη αναστροφή του φυσικού ισοζυγίου γεννήσεων – θανάτων.
- Η δομή της πληθυσμιακής πυραμίδας μεταβάλλεται ριζικά. Τα παιδιά και οι νέοι συρρικνώνονται συνεχώς, πέφτοντας από το 38,5% του συνολικού πληθυσμού το 1951 μόλις στο 18,5% σήμερα.
- Αντιθέτως, οι ηλικιωμένοι ηλικίας 65 ετών και άνω εκτινάχθηκαν από το 6,8% το 1951 στο 23,5% σήμερα.
Η μόνη ηλικιακή ομάδα που αναμένεται να αυξηθεί τα επόμενα 30 χρόνια είναι οι ηλικιωμένοι, με μια αύξηση της τάξης των 700.000 ατόμων. Στον αντίποδα, ο ενεργός και παραγωγικός πληθυσμός θα συρρικνωθεί κατά περίπου 2,7 εκατομμύρια άτομα.
Σύμφωνα με τις προβλέψεις του κ. Κοτζαμάνη για τις επόμενες δεκαετίες:
- Οι θάνατοι θα αυξηθούν ελαφρώς και θα συνεχίσουν να υπερτερούν συντριπτικά έναντι των γεννήσεων, τροφοδοτώντας τη συνεχή μείωση του πληθυσμού.
- Η υπερ-συγκέντρωση του πληθυσμού σε ένα εξαιρετικά περιορισμένο τμήμα της ελληνικής επικράτειας θα συνεχιστεί αμείωτη.
- Με μηδενικό μεταναστευτικό ισοζύγιο, ο συνολικός πληθυσμός θα μειωθεί από 1,95 έως και 2,45 εκατομμύρια περίπου έως το 2060 σε σύγκριση με σήμερα.
- Οι πολίτες ηλικίας 65 ετών και άνω θα αυξηθούν κατά επιπλέον 750.000, αποτελώντας αναλόγως του σεναρίου από το 30% έως το 38% του συνολικού πληθυσμού.
Αλλαγές στο κοινωνικό μοντέλο και τη δομή της οικογένειας
Η δημογραφική κρίση συνοδεύεται από σαρωτικές αλλαγές στον κοινωνικό ιστό και στον τρόπο ζωής των πολιτών. Οι γάμοι ακολουθούν πτωτική πορεία, ενώ την ίδια στιγμή αυξάνονται τα σύμφωνα συμβίωσης αλλά και τα διαζύγια. Το παραδοσιακό οικογενειακό μοντέλο μετασχηματίζεται, καθώς όλο και περισσότερα ζευγάρια επιλέγουν να παραμείνουν άτεκνα.
Ιδιαίτερα κρίσιμη είναι η κοινωνική διάσταση για τα άτομα χωρίς απογόνους, τα οποία μεγαλώνοντας θα βρεθούν είτε εντελώς μόνα τους, είτε μαζί με τον επίσης ηλικιωμένο σύντροφό τους. Σε αυτή την εξέλιξη απουσιάζουν οι παραδοσιακοί «άτυποι βοηθοί» που στήριζαν και στηρίζουν ακόμη και σήμερα τις παλαιότερες γενεές.
Οικονομικές πιέσεις στα συστήματα πρόνοιας, υγείας και συνταξιοδότησης
Οι συνέπειες αυτής της πληθυσμιακής γήρανσης ασκούν τεράστιες πιέσεις στα συστήματα κοινωνικής πρόνοιας, συνταξιοδότησης και υγείας. Τα συστήματα αυτά είχαν σχεδιαστεί και θεμελιωθεί σε μια ιστορική περίοδο πληθυσμιακής μεγέθυνσης, με αποτέλεσμα σήμερα να αντιμετωπίζουν δομικές προκλήσεις, καθώς η αναλογία των ηλικιωμένων προς τους νέους παραγωγικής ηλικίας μεταβάλλεται με ραγδαίους ρυθμούς.
Η άνοδος του προσδόκιμου ζωής στις ανεπτυγμένες κοινωνίες –αποτέλεσμα της προόδου της ιατρικής, της βελτίωσης των συνθηκών διαβίωσης, της ισορροπημένης διατροφής και της ενίσχυσης των συστημάτων κοινωνικής προστασίας– επιτρέπει στους πολίτες να ζουν περισσότερα χρόνια και συχνά με καλύτερη υγεία. Ωστόσο, καθώς το προσδόκιμο ζωής αυξάνεται δυσανάλογα σε σχέση με τον πληθυσμό, ολοένα και περισσότεροι πολίτες παραμένουν εκτός της αγοράς εργασίας για μεγαλύτερα διαστήματα.
Ταυτόχρονα, το εισόδημά τους πρέπει να αυξάνεται ώστε να επαρκεί για μια ποιοτική διαβίωση κατά τα χρόνια της σύνταξης. Αυτό πρακτικά σημαίνει ότι η κατά κεφαλήν δαπάνη για τη δημόσια σύνταξη διευρύνεται, την ίδια στιγμή που το εργατικό δυναμικό συρρικνώνεται, περιορίζοντας αντίστοιχα και τις ασφαλιστικές εισφορές. Επιπρόσθετα, το αυξημένο προσδόκιμο ζωής συνεπάγεται υψηλότερες δαπάνες για την υγεία, επιβαρύνοντας περαιτέρω τα νοικοκυριά.
Δημογραφική μετάβαση
Κλείνοντας, όπως χαρακτηριστικά τόνισε ο διευθυντής του ΙΔΕΜ, «η δημογραφική γήρανση είναι μια από τις μείζονες προκλήσεις που καλούμαστε να αντιμετωπίσουμε». Οι χώρες που θα καταφέρουν να προετοιμαστούν έγκαιρα για αυτή τη δημογραφική μετάβαση, εφαρμόζοντας κατάλληλες και διορατικές πολιτικές, θα βρεθούν σε πλεονεκτική θέση προκειμένου να διαφυλάξουν την οικονομική τους ευημερία, τη διαγενεακή αλληλεγγύη και την κοινωνική τους συνοχή.
